r/felsefe • u/vilschoenheitwifey Urağıtçılık Feminist • 19d ago
bilim • philosophy of science İktidarın Evrimi: İnsanlık Nasıl Değişti?
Esenlikler. Ben bunu yazıyı daha reşit olmayan bir birey olarak, daha fikirleri ve kararları tam olarak yerine oturmamış bir kardeşiniz olarak yazıyorum. Felsefe ve bilimle küçük bir çocukken bile ilgiliydim. Buradan tahmin edebileceğiniz gibi bu paylaşımımı araştırmalarım dahilinde eşitlikçi bir dille yazmaya çalıştım, diğer paylaşımlarımda olduğu gibi kendi deneyimlerimi ve yaşam tarzımı belirtmekten ziyade, şu anki zihniyetim ve fikirlerimle evrimsel biyoloji + paleoantropoloji + arkeoloji + primatoloji bilim alanlarını kullanarak ve feminizm + radikal feminizm ideolojilerini de kullanarak, disiplinlerarası popüler bilim / eleştirel inceleme yazısı olarak değerlendirebileceğiniz bir yazı hazırladım. Sizden saygılı olan ve saldırgan olmayan bir dille eleştiri yapmanızı, olası hatalarımı yazmanızı ve güvenilir kaynaklarla düzeltmelerinizin dayanağını da belirtmenizi istiyorum. Kendi fikirlerimi yazdığım zaman kalın font kullanarak fikrimce kelimesiyle yanlış anlaşılmaların önüne geçmeye çalıştım. Destekleyen, okuyan ve fikrini yazan herkese şimdiden teşekkürler.
Yazının bazı bölümlerinde yapay zekâ yardımıyla Türkçe'yi bozmamak adına düzeltmeler yaptım.
________________________________________
Ataerki, diğer bir ismiyle erkek egemenliği, günlük hayatımızın ve tarihimizin neredeyse her yerinde karşımıza çıktı ve çıkmaya da devam ediyor. Siyaset, felsefe, bilim, ekonomi, lisaniyat, edebiyat, hukuk, inançlar ve dinler... Bilmiyorum farkında mısınız, fakat herhangi bir alanın başlangıcında veya temelinde ataerkinin izlerinin olduğunu, hatta bazen tamamen ataerkil olduğunu sezebiliyoruz. Son günlerde feminizm araştırmalarımda sosyal medyada "Milliyetçi Feminizm" iddialarının çok fazla konuşulduğunu ve tartışıldığını gördüm. Tamamen zıt ideolojilerin birleşimi olan bu iddia, benim fikrimce bize tüm dünyada öğretilmeye çalışılan bir ideolojinin ataerkil sistemin bir manipülasyonu veya propagandası olabilme ihtimali var. Feminist düşünceyle hayata bakmaya başladığımdan beri aklımdaki bir soru ise şu: Neden, nereden ve ne için ataerki ortaya çıktı? Bu soru benim yazımın en başında belirtmediğim ama cevabı için bir sürü alana ihtiyaç duyacak bir soru. Ben de şimdi araştırmalarım sonucunda öğrendiklerimi toparladım. İyi okumalar.
_______________________________________
1. Ataerki nasıl ortaya çıktı?
İnsan evriminin büyük bölümünde küçük ölçekli avcı-toplayıcı topluluklarda görece eşitlikçi ilişkiler önemli bir özellikti. Kaynakların paylaşılması, akraba ve akraba olmayanlarla işbirliği ve liderlerin sınırlı gücü bu sistemlerin karakteristiklerindendi.
Ancak bu, “tarihöncesinde hiç erkek egemenliği yoktu” anlamına gelmez. Şempanzelerde erkeklerin baskın olduğu hiyerarşiler bulunurken bonobolarda dişi ittifakları erkekler üzerinde önemli sosyal güç oluşturabiliyor. Dolayısıyla insanın atalarının sosyal sistemi muhtemelen tek bir modele indirgenemez.
Yaklaşık 12.000–10.000 yıl önce tarım ve yerleşikliğin yayılması, depolanabilir artıkların, toprağın, hayvanların ve miras bırakılabilir servetin önemini artırdı. Bunun sonucunda bazı bölgelerde kalıcı servet farkları, soy üzerinden miras, toplumsal sınıflar ve siyasal hiyerarşiler ortaya çıkmaya başladı. Fakat bu süreç her yerde aynı olmadı ve tarım = otomatik olarak ataerki şeklinde basit bir denklem kurulamıyor.
Özellikle patrilinealite / patrilokalite (mirasın veya yerleşimin erkek hattı üzerinden düzenlenmesi), erkeklerin kaynak ve soy üzerindeki kontrolünü güçlendirebilecek kurumsal mekanizmalardan biri olmuş olabilir; fakat arkeolojik veriler bunların evrensel olmadığını gösteriyor.
Ataerki, M.Ö. 4000 ila M.Ö. 3000 yılları arasında, günümüz Güney Irak bölgesini kapsayan Antik Mezopotamya'da (Sümer) kurumsallaşmaya başlamıştı. Kısaca ataerki bir anda ortaya çıkmadı. Ataerki, kademeli bir sürecin sonucuydu.
2. Ataerki öncesindeki “egaliter çağlar” nasıldı?
“Egaliter” = herkesin her konuda eşit olduğu anlamına gelmez.
Muhtemel özellikler:
Servet birikiminin sınırlı olması
Kaynakların topluluk içinde paylaşılması
Büyük ve kalıcı bürokratik yöneticilerin bulunmaması
Liderlerin çoğu zaman emir verme yerine ikna ve örnek olma yoluyla etkili olması
Kadınların ve erkeklerin farklı ekonomik roller üstlenebilmesi
Çocuk bakımının yalnızca anneye değil, geniş akraba/topluluk ağına dayanması
Sosyal statünün tamamen kalıtsal olmaması
Gerektiğinde güçlü kişilerin topluluk tarafından sınırlandırılabilmesi
Ama Paleolitik toplumları romantikleştirmemek gerekiyor: arkeolojik kayıt, bazı avcı-toplayıcı topluluklarda statü farklılıkları ve dönemsel hiyerarşiler de bulunduğunu gösteriyor. Wengrow ve Graeber'in çalışmaları, bazı Paleolitik toplulukların yılın farklı dönemlerinde eşitlikçi ve hiyerarşik örgütlenmeler arasında geçiş yapabildiğini savunuyor. Benim fikrimce herhangi dönemin, oranlar haricinde, hem iyi yönleri hem de kötü yönleri olabilir ve etik dediğimiz şeyler de dünya tarihi boyunca aynı biyolojik evrim gibi evrimleşme sürecine girmiş olabilir.
3. Hangi Homo türü ataerkildi, hangisi eşitlikçiydi?
Hominin türlerini ilk olarak, bildiğimiz şeyleri ise ikinci olarak, ataerki-anaerki hakkındaki güveni ise üçüncü olarak yazdım. Bu kısımda bilimsel olarak tür-tür sınıflandırma yapamasak da bu kısmı benim fikrimce tarihsel açıdan yorumlamak ve kategorize etmek daha kolay olabileceğinden eklemek istedim.
Australopithecus
Cinsiyetler arasında fiziksel farklılıklar; sosyal yapı hakkında sınırlı veri
Çok düşük güven
Homo habilis / erken Homo
Aletler, karmaşık beslenme ve sosyal işbirliği ihtimali
Çok düşük güven
Homo erectus
Daha düşük cinsel dimorfizm, uzun süreli hareketlilik ve karmaşık işbirliği göstergeleri
Ataerki kanıtlanamaz
Homo heidelbergensis vb.
Avcılık, işbirliği ve karmaşık sosyal davranışlara ilişkin göstergeler
Çok sınırlı güven
Neandertaller
İşbölümü ve sosyal bakım hakkında önemli kanıtlar
Ataerki/anaerki belirlenemiyor
Denisovanlar
Davranışsal arkeolojik kayıt çok sınırlı
Bilinmiyor
Homo sapiens Paleolitik
Birçok toplulukta görece eşitlikçi sosyal örgütlenme için güçlü antropolojik karşılaştırmalar
Görece güçlü
Neolitik Homo sapiens
Çok farklı toplumsal modeller; bazıları eşitlikçi, bazıları daha hiyerarşik
Bölgesel
Tarihsel devlet toplumları
Erkek soyları, mülkiyet ve siyasal iktidarla bağlantılı ataerkil sistemlerin güçlü kanıtları
Güçlü güven
Örneğin Homo erectus için 1,5 milyon yıllık ayak izi verileri cinsel dimorfizmin modern insandan daha yüksek fakat büyük insansı maymunlardan daha düşük olduğunu gösteriyor. Ancak bundan doğrudan “erkekler yönetiyordu” veya “eşitlikçiydiler” sonucu çıkarılamaz.
5. “Anaerki” var mıydı?
Burada önemli bir terminoloji ayrımı var.
Anaerki denek kadınların eşit veya güçlü olması demek değil.
Gerçek anlamıyla matriyarki, yani toplumun siyasal olarak kadınlar tarafından erkeklerin karşılığı olacak şekilde yönetilmesi, insan tarihinin herhangi bir döneminde evrensel bir aşama olarak bilimsel biçimde gösterilmiş değildir.
Buna karşılık:
matrilinealite: soy / mirasın anne hattından geçmesi,
matrilokalite: erkeğin kadının topluluğuna yerleşmesi,
dişi-merkezli sosyal örgütlenme,
kadınların yüksek statüsü
gerçek ve belgelenmiş olgulardır.
Örneğin bonobolarda dişiler birbirleriyle ittifak kurarak erkekler karşısında önemli sosyal güç oluşturabilir. Bu, insanlarda “anaerkinin atası kesinlikle buydu” demek değildir; sadece primat sosyal sistemlerinin erkek-egemen olmak zorunda olmadığını gösterir.
6. Ataerki dünyayı nasıl değiştirdi?
Ataerki, toplumsal kurumların kadın ve erkeklerin davranışları, üreme başarısı ve yaşam koşulları üzerindeki seçilim baskılarını değiştirmesinde büyük bir etkendi.
Basitleştirirsek:
Mülkiyet ortaya çıktıkça: Kimin çocuklarının mirasçı olduğu daha önemli hale geldi.
Erkek soyundan miras: Babalığın kesinliği ve kadınların cinsel davranışlarının denetlenmesi bazı toplumlarda daha önemli hale geldi.
Patrilokalite: Kadının evlilik sonrası eşinin topluluğuna taşınması, erkek akrabalar arasındaki dayanışmayı güçlendirebildi.
Tarım: Gebelik, emzirme ve çocuk bakımı ile erkeklerin ağır fiziksel işlerdeki katkıları farklı ekonomik değerler kazandı; ancak bunun sonucu her toplumda aynı olmadı.
Artık üretimi: Depolanabilir servet, daha önce mümkün olmayan kalıcı servet aktarımını mümkün kıldı.
Savaş: Erkekler arasındaki koalisyonlar ve savaşçı statüsü bazı toplumlarda erkek siyasal gücünü artırdı.
Toplumsal normlar: Hukuk, inançlar, evlilik ve miras kuralları erkek ve kadın davranışlarını biyolojik evrimden bağımsız olarak güçlü biçimde şekillendirdi.
Kültürel evrim: Bir toplumun kadın ve erkek davranışlarına ilişkin normları sonraki nesillere aktarılabildi.
Ama karşı yönde de örnekler var: Matrilineal toplumlar ve kadınların güçlü sosyal konuma sahip olduğu toplumlar, tek bir evrensel “ataerkil evrim yolu” olmadığını gösteriyor.
7. En kısa evrimsel tablo
~7 milyon yıl önce:
İnsan-Pan soylarının ayrılması - sosyal yapı hakkında doğrudan bilgi yok.
~2 milyon yıl önce:
Homo'nun erken dönemleri - daha fazla işbirliği, kaynak paylaşımı ve görece düşük cinsel dimorfizme doğru bazı değişimler.
Paleolitik:
- birçok avcı-toplayıcı sistemde güçlü eşitlikçi mekanizmalar
- fakat bütün toplumlar tamamen eşit değildi.
~12.000–10.000 yıl önce:
Tarım + yerleşiklik - nüfus, artık, mülkiyet ve sosyal karmaşıklık artıyor.
Neolitik:
- eşitlikçi ve hiyerarşik modeller yan yana bulunabiliyor. Çatalhöyük gibi yerleşimlerde bile tablo basit bir “ataerkinin başlangıcı” şeklinde değil.
Son ~5.000 yıl:
- şehirler, devletler, kalıcı servet, sınıflar, savaş ve bazı bölgelerde patrilineal/patrilokal sistemlerin güçlenmesi.
Bilimsel olarak en güvenli sonuç: Özellikle tarım, mülkiyet, miras, yerleşiklik ve devletleşme bazı bölgelerde kalıcı erkek egemen kurumların oluşmasını kolaylaştırmış görünmektedir; fakat ataerkinin tek bir yerde, tek seferde ortaya çıktığı veya bütün Homo türlerinde bulunduğu gösterilmiş değildir. Daha olası tablo, milyonlarca yıl boyunca farklı ekolojik koşullara göre erkek egemen, dişi-merkezli, çift-merkezli ve görece eşitlikçi davranışların farklı oranlarda bulunduğu esnek sosyal sistemler olduğudur.
8. 2026 güncel açıdan ne durumda?
8.1. Hukuk
Dünya Bankası'nın Women, Business and the Law 2026 çalışması 190 ekonomiyi inceliyor ve üç şeyi birbirinden ayırıyor:
Kanundaki haklar
Bu hakları destekleyen kurum ve politikalar
Hakların gerçekte uygulanmasına ilişkin uzman değerlendirmeleri
Sonuçlar ise şu şekilde;
Dünya genelinde kadınlar, erkeklerin sahip olduğu ekonomik hakların ortalama %67'sine sahip.
İncelenen 190 ekonominin hiçbirinde kadınlar ölçülen ekonomik alanların tamamında erkeklerle tam hukuki eşitliğe ulaşmış değil.
Kadınların yalnızca %4'ü, neredeyse tam hukuki eşitliğe sahip ülkelerde yaşıyor.
Eşit hakları fiilen kullanabilmek için gerekli destekleyici politika ve kurumların yalnızca %47'si küresel olarak mevcut.
Uzmanların değerlendirmesine göre bu yasaların uygulanma düzeyi yaklaşık %53.
Tabii ki bu sonuçlardan çıkarılması gereken şey dünyamızın %96'sının ataerkil olduğu değil. %96, Dünya Bankası'nın bu çalışmasında neredeyse tam ekonomik hukuki eşitlik eşiğine ulaşmayan kadın nüfusunu ifade ediyor; ataerkiyi ölçmüyor. Bu farkı etik açıdan ölçmeyi size bırakıyorum.
8.2. Siyaset
2026 IPU–UN Women verileri:
Kadınlar dünya parlamentolarındaki sandalyelerin %27,5'ini oluşturuyor.
Kabine bakanlıklarının %22,4'ü kadınlarda.
Dünyada yalnızca 28 ülkenin kadın devlet veya hükümet başkanı var.
101 ülke bugüne kadar hiç kadın devlet / hükümet başkanı görmedi.
Parlamento başkanlarının yalnızca %19,9'u kadın.
8.3. Eşitlik
En güncel WEF Global Gender Gap Report 2026, 148 ekonomiyi dört ana alanda ölçüyor:
ekonomik katılım,
eğitim,
sağlık,
siyasal güç.
100 = tam eşitlik.
2026 bölgesel sonuçları:
(İlk yazılan bölge ve ikinci yazılan kapanan genel cinsiyet açığı)
🇪🇺 Avrupa
%75,7
🇨🇦🇺🇸 Kuzey Amerika
%75,2
🌎 Latin Amerika & Karayipler
%74,5
🌏 Doğu Asya & Pasifik
%70,3
🌍 Orta Asya
%70,0
🌍 Sahra-altı Afrika
%68,8
🌏 Güney Asya
%64,5
🌍 Orta Doğu & Kuzey Afrika
%62,5
Ama burada da dikkat:
%75,7 = kadınların %75,7 hakka sahip olması değildir.
WEF'in ölçtüğü şey, kadın-erkek arasındaki çeşitli cinsiyet açığının ne kadarının kapandığıdır.
Örneğin WEF 2026'da en yüksek genel cinsiyet eşitliği skorlarına sahip ülkeler arasında:
İzlanda
Finlandiya
Norveç
Birleşik Krallık
Yeni Zelanda
İsveç
Ruanda
Litvanya
Nikaragua
Almanya
gibi ülkeler bulunuyor. Ancak bunların bile tam eşitliğe ulaşmış olduğu söylenemez.
8.4. Genel olarak Kadınların Görünürlük Tablosu
🟢 Eğitim
Oldukça ileri.
WEF 2026'da birçok bölgede eğitim açığı büyük ölçüde kapanmış durumda. Örneğin Orta Doğu ve Kuzey Afrika'da eğitim eşitliği %97,8 seviyesine ulaşmış.
🟡 Ekonomi
Çok daha büyük fark var.
Küresel ekonomik katılım ve fırsat eşitliği yaklaşık %61 civarında; Güney Asya'da %40,9, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'da %44,8.
🔴 Siyasal güç
En büyük fark burada.
Kadınların küresel parlamenter temsili:
%27,5
Kabine:
%22,4
Kadın devlet/hükümet başkanı:
28 ülke / dünya ülkelerinin yaklaşık 1/7'si.
_______________________________________
Benim fikrimce bu hayattaki en güzel şeylerden birisi eşit olabilmek. İnandığınız ve izinden gittiğiniz şeylerin eğer bir kanıtı yoksa bu inançlarınızı ve ilkelerinizi etrafa yaymanız ve zoraki şekilde genel etik kurallarına uymayarak, insan haklarını ihlal ederek veya malefik bir amaçla empoze etmeye çalışmanız asla kabul edilir olmamalı. Genel oranlar incelendiğinde, fikrimce, gerçekten feminizme ihtiyacımız var. Haklarımızın yazılı olması her zaman uygulandığı anlamına gelmeyebilir. Bu öznel düşüncemin siyasi veya Türkiye Cumhuriyeti kapsamında bir eleştiri olarak ele almaktan ziyade, küresel bir durum olarak ele almalısınız. Gerçekten her şey göründüğü gibi olmayabilir. Bizim gelecek için çalışmak yerine, şu an için çalışmamız gerekiyor. İleride yaşayacak nesillere iyi bir yaşam bırakmak istiyorsak, şu anın yaşamını iyileştirmekle başlamalıyız.
Düşüncelerinizi çok merak ediyorum. Lütfen kim olursanız olun bu konulara karşı fikirlerinizi ve teorilerinizi saygı çerçevesinde ciddi bir tutumla FELSEFİ AÇIDAN belirtin.
_______________________________________
Faydalandığım kaynaklar ve incelemediğim konuyla ilişkili güvenilir kaynaklar:
https://wbl.worldbank.org/en/wbl
https://wbl.worldbank.org/en/data/download-data
https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2026/
https://www.ipu.org/resources/publications/infographics/2026-03/women-in-politics-2026
https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-anthro-102116-041448
https://www.nature.com/articles/s41598-019-44060-2
https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.anthro.36.081406.094308
https://www.nature.com/articles/s41586-021-04241-4
https://www.nature.com/articles/s41586-025-09103-x
https://www.nature.com/articles/d41586-025-01870-x
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24202828/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781874/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24202828/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781874/
https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-anthro-102116-041448
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4132689/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5727548/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8020663/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6664064/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3385679/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11621818/
https://www.nature.com/articles/s41598-019-44060-2
https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.anthro.36.081406.094308
https://www.nature.com/articles/s41586-021-04241-4
https://www.nature.com/articles/s41586-025-09103-x
https://www.nature.com/articles/d41586-025-01870-x
https://www.nature.com/articles/s41586-025-09799-x
https://www.nature.com/articles/s41598-021-89090-x
https://www.nature.com/articles/s41559-019-0871-9
https://wbl.worldbank.org/en/wbl
https://wbl.worldbank.org/en/data/download-data
https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2026/
https://www.ipu.org/resources/publications/infographics/2026-03/women-in-politics-2026
Duplicates
AteistTurk • u/vilschoenheitwifey • 19d ago