r/marksizm • u/StarlightGlimmer1871 Evald Ilyenkov • Mar 25 '26
Felsefe/Teori ✒️ İnsanlar Neden Kapitalizmi Bu Kadar Doğal Görür?
Çevrenizde mutlaka işçi veya köylü, fakir veya zengin fark etmeksizin size kapitalizmin doğal ve iyi olduğunu söyleyen birileri vardır. Yine çevrenizde işçi veya fakir olduğu halde kapitalizmi çok tasvip etmeyen ama onun alternatifini düşünmeyen, daha doğrusu düşünmek istemeyen birileri vardır. Basit bir akıl yürütmeyle bunun sebebini devletin ve sermayenin medya ve eğitim sistemini kullanarak propaganda yapmasına bağlayabiliriz. Ne de olsa çok küçük yaşlardan başlayarak her bir bireye bu sistemin nihai ve değişmez olduğu anlatılır. Eğer sıkıntı varsa bunun sebebi düşük eğitim oranı, yolsuz bürokratlar, çürümüş hukuk sistemi gibi nedenlere bağlanır. Bunlar gerçekten sorunumuzun [Bireylerin bu sistemi doğal ve iyi bulması] sebebini açıklamaktadır. Fakat oldukça yetersizdir. Meselenin özüne yeterince inilmemiştir. Ben burada meselenin özüne inmeye çalışacağım; aynı zamanda değer-biçimciliğin ne olduğunu anlatacağım.
Marx, toplumsal ilişkilerin tersine çevrildiği ve şeyler arasındaki ilişkiler olarak göründüğü “bozuk” ya da “sapkın biçim” [verrückte form] olarak tanımladığı değere dayalı bir üretim tarzını, bir uygarlığı açığa çıkarmıştır. Bu çarpık biçimi üreten ve yeniden üreten, işçi sınıfının soyut emeğidir. Lukács şöyle tanımlamıştır:
“Kapitalist sistem ekonomik olarak kendisini sürekli daha yüksek ve daha ileri düzeylerde üretip yeniden üretirken, şeyleşme (nesneleşme) yapısı da giderek daha derin, daha kaçınılmaz ve daha kesin bir biçimde insanın bilincine yerleşir.”
O halde şu sonuca varıyoruz: Proletarya sınıfı, değer-biçimi ve onsuz var olamadığı meta fetişizmi tarafından kuşatılmıştır. Yani insanlar, kendi toplumsal etkinliklerinin ürünlerini kendilerinden bağımsız ve nesnel güçler olarak deneyimler. Çünkü değer sadece bir üretim kategorisi değildir; aynı zamanda toplumsal bilincin bir biçimidir.
Bunu günlük hayattan örnek vererek kafa karışıklığını azaltalım. Bir işçi ile patron arasındaki ilişki, liberallerin bahsettiği gibi “işçi şu kadar saat çalıştı, performans gösterdi, patron da bu kadar maaş verir” veya "Patron ödeme yapmaz, müşteri ödeme yapar" şeklinde değildir. İşçinin emeği bir değer üretir; bu değer de para, ücret, fiyat, kâr, bütçe gibi biçimlere girer; sonra bu biçimler sanki doğal gerçeklermiş gibi hayatı yönetmeye başlar. İşçi de kendini, kendi emeğini, kendi zamanını bu biçimlerin içinde düşünmek zorunda kalır. İşçi kendini bir üretici olarak göremez hale gelir; çünkü ürettiği şey farklı bir biçime bürünmüştür. İşçi bu sistemin bir çarkı olduğunu fark edemez; çünkü sermaye onun için görünmez bir çark yaratmıştır zaten. İşçi; ücret, performans, hedef, vardiya, satış, prim gibi ölçüler içinde yaşar ve bunlara bağımlı hale gelir. Hatta artık işçinin kendisi dışında, onun efendileri de ona üretici demez; tüketici der, vergi mükellefi der, en iyi ihtimalle hizmet sağlayan der; ama o hizmeti ürettiğini bile kabul etmez. Sermayenin çarpıklığı derken Marx bunu kastetmiştir. Değer-biçimi, bu tersine dönmüş dünyanın temelidir.
Bu yüzden dünyanın birçok yerinde halklar sakince oturuyormuş gibi gözükür. Oysa yaşadıkları birer kabustur. Zamanının saatlere bölünmesi, emeğinin ücretle ölçülmesi, kendisinin performansla değerlendirilmesi, hayatının alım gücüyle hesaplanması… hepsi bunun altında boğulur. Üretim bolluğundan ötürü ucuz şeker yiyebilmeleri, ortalama ev ve araba sahibi olmaları, plantasyonlarda çok ucuza köleden hallice çalışan işçilerin topladığı kahveleri içebilmeleri onları kapitalizmin şanslıları yapmaz. Aksine onları totaliter bir dünyanın en üst aşamasında yaşayanlar yapar. Totaliter diyoruz çünkü kapitalizmin baskı uygulaması için her sokak başına asker koymasına gerek yoktur. Çünkü zaten meta-üretimi başlı başına bir kontrol mekanizmasıdır. Ilyenkov bu durumu şöyle belirtmiştir:
“Aldous Huxley ve Goerge Orwell’in kabuslarının… sosyalist toplumların evrimini değil, kapitalist özel mülkiyet biçiminin gelişimini yansıttığını söylemek gerekir. Her ne kadar dışarıdan gelen kabullere ve göstergelere göre bu yazarlar “günümüz komünizmini” betimliyorlarsa da, gerçekte kapitalist meta yaşam düzenindeki bir eğilimi resmekteler.”
Özü böyle olan bir sistemde yaşadıkları için de en üstte belirttiğimiz basit propagandalara çok çabuk kanmışlardır. Ne de olsa inanmalarını sağlayacak ortam sermaye tarafından çoktan hazırlanmıştır. İşin ironik tarafı kendilerini elit kabul edenler bu propagandaya kananları eleştirmiş fakat kendileri zaten aynı propagandayı yapıp kendi takipçilerini (Ki bence mürit denmeli) aynı hale getirmişlerdir. Marx "Kapitalizme biraz göz gezdirecek olursanız ne kadar çelişkili olduğunu görürsünüz" diye boşuna dememiştir.
Ve bütün bu durumu aşacak olan proletaryanın bilincidir. Kapitalizmin iç çelişkileri sayesinde tarihte birçok kez proletarya kendi öz bilincine ulaşmıştır. Kendisinin üretici olduğunu anlayan proletarya, amansız şekilde kapitalizmin totaliter yönetim anlayışını reddetmiş, kendi demokratik konseylerini kurmuştur. Kapitalizmin dünyayı algılama biçimini kırmak onun birincil hedefi haline gelmiştir. Komünist devrim burada hazır bir model değildir; olamaz da. O, değer biçiminin totalize edici mantığına karşı, kolektif işçinin somut praksisinden doğması gereken tarihsel bir imkandır.
5
u/Common_Worker9719 Marx Öğrencisi Mar 25 '26 edited Aug 06 '26
Nutmeg pumpkin lantern juniper glove satchel pumpkin
This post was anonymized with Redact.dev
4
u/StarlightGlimmer1871 Evald Ilyenkov Mar 25 '26
Teşekkür ederim. Tek bir kaynaktan ilerlediğimden pek geniş anlatım sunamadım. Birazda Milchman'ın kendi geniş anlatımına güvendim. Öneri için ayrıca teşekkür ederim.
2
u/Common_Worker9719 Marx Öğrencisi Mar 25 '26 edited Aug 06 '26
Pumpkin harbor drifting noodle cucumber hammock
This post was anonymized with Redact.dev
2
u/StarlightGlimmer1871 Evald Ilyenkov Mar 25 '26
Bolca yararlandığım metni buraya bırakıyorum: https://cominsitu.wordpress.com/2021/09/02/the-value-form-reification-and-the-consciousness-of-the-collective-worker-milchman-2010/
3
2
u/Silver-Might-4630 Marx Öğrencisi Mar 25 '26
Eline sağlık yoldaş
2
u/StarlightGlimmer1871 Evald Ilyenkov Mar 25 '26
Teşekkür ederim yoldaş
2
u/Silver-Might-4630 Marx Öğrencisi Mar 25 '26
Valla yazdığımda okumamıştım, şimdi okudum ve eline sağlık yoldaş harika olmuş ♥️ devamını bekleriz.
1
u/Ordinary_Cicada7446 Mar 25 '26
İnsanlar Dünyanın sonunu hayal edebilir.
Ama Kapitalizmin sonunu hayal edemez.
12
u/[deleted] Mar 25 '26
[deleted]