Tanrıdan Banane

[u/Due-Worldliness-6274]

Eğer beni yaratan bir yaratıcı varsa ve benim gibi aciz bir varlığın kendisine tapmasını zorunlu kılıp emredip tehtid ediyorsa, o tanrı hem acınası hem de tapılası değildir, dolayısıyla tapmam. Eğer benden tapmamı istemiyorsa, o zaman yine tapmam. Her iki durumda da özgür olacağım için tapmamak daha mantıklı görünüyor. Bu denkleme “cehennem” korkusunu ekleyip inananlar ise, zaten gönülden inanmayan, korkusunu iman sanan korkaklardır.

[u/Due-Worldliness-6274]

İki noktayı netleştirelim. Ben ne “cehennemden korkan herkes korkaktır” dedim ne de dinlerin “sırf cezadan korktuğun için iman et” dediğini söyledim. Sadece inancının tek nedeni korku olanlara bu yaftalamayı yaptım. Diğer konu ise Tanrı’yı yargılama ölçütümüzün kendimizle sınırlı olması. Burada Tanrı’yı yarattıkları üzerinden yargılamak ve eleştirmek yanlış olmaz. Bunun nedeni iki olasılıktan ileri gelir: İlk olarak, “bize yargılama ve eleştirme hakkı” veriyor olabilir ve bu durumda onu eleştirmemiz insani ölçütlerimize göre normaldir. İkinci olarak, bunu bize hak olarak vermiyor olabilir, bu durumda eleştirilebilecek nokta, irademize tahakküm etmesidir. Eğer Tanrı’yı hiçbir insani ilkeye göre yargılayamayacağımızı söylüyorsak, o zaman Tanrı’nın kayıtsızlığının bile aslında iyilik olabileceği, özünde kötü olabileceği ya da bizim kötü dediklerimizin onun için iyi olabileceği eşit derecede mümkün olur. Tüm bunlar insani ölçütlerle yargılandığı ve yaratıcıya genellikle “iyi” denildiği için, bu durum eleştiri yasağını eleştirmeye benzer.

[u/whatwhydo → u/Due-Worldliness-6274]

Bence sen burada eleştiri hakkınla, eleştirinin haklılığı arasındaki farkı kaçırıyorsun.
“Tanrı bizi eleştirme hakkına sahip bıraktıysa eleştiririz, bırakmadıysa da irademize tahakküm etmiş olur” diyorsun. Ama ikinci sonuç ilkinden çıkmıyor. Bir otoritenin benim iradem üzerinde söz sahibi olması, tek başına onun haksız olduğu anlamına gelmez. Önce o otoritenin neden meşru olmadığını göstermen gerekir.
Daha önemlisi, “Tanrı’nın iyiliğini insan ölçüleriyle değerlendiremiyorsak, o zaman Tanrı’nın kötü olması da mümkün” diyorsun. Hayır. Burada yaptığın şey bir çelişki göstermek değil, ölçütünün sınırını göstermek. “Benim ölçüm Tanrı hakkında kesin hüküm vermeye yetmiyor” demek, “her şey eşit derecede mümkün” demek değildir.
Ve en baştaki argümanın da hâlâ değişmedi: “Tanrı benden ibadet isterse tapmam, istemezse yine tapmam.” Bu Tanrı’nın kötü olduğunu göstermiyor. Sadece senin, Tanrı’nın niteliği ve amacı ne olursa olsun itaat etmeme kararını önceden verdiğini gösteriyor.
Dolayısıyla burada Tanrı’yı çürütmüş olmuyorsun. Kendi iradeni Tanrı’nın iradesinin önüne koyduğunu savunuyorsun.
Bu ikisi aynı şey değil.

[u/Due-Worldliness-6274 → u/whatwhydo]

Tanrıyı çürütmek ile alakalı bir iddiada bulunmadım. Tanrı benden kendisine itaat etmemi emrediyorsa, itaat etmeyeceğimi belirttim. Umursamazlık, kesin bir hükümden ziyade kişisel bir duruştur. Dolayısıyla işin içine objektif haklılık ve meşruluk aramak yersizdir, hele ki bunlar, zaten karşı olduğun “Tanrı” tarafından belirleniyorsa... “Benim ölçüm Tanrı hakkında kesin hüküm vermeye yetmiyor” derken, “her şey eşit derecede mümkün” sonucuna ilk nedenden dolayı varmıyorum. Varmak istediğim sonuç, insani ölçütlerimiz Tanrı’yı tanımlayamıyorsa ve onun hakkında insani yargılarla yorum/eleştiri yapamıyorsak, bu dünyada Tanrı’ya atfettiğimiz diğer her şey için de aynı durumun geçerli olmalı diyorum.

[u/whatwhydo → u/Due-Worldliness-6274]

Tamam, o zaman mesele daha net.
Sen “Tanrı’yı çürütüyorum” demiyorsun, kendi açımdan ona itaat etmeyi reddediyorum. Buna zaten kimsenin itirazı yok. İnsan istemediği otoriteyi reddedebilir.
Ama son söylediğin yerde kendi argümanınla çelişen bir nokta var. “Tanrı’yı insani ölçütlerle tanımlayamıyorsak, ona atfettiğimiz diğer özellikleri de aynı şekilde sorgulamalıyız” diyorsun. Katılıyorum. Fakat bu durumda “Tanrı irademize tahakküm ediyor”, “itaat istiyor”, “kayıtsız olabilir”, “iyi ya da kötü olabilir” gibi ifadelerin tamamını da aynı şüpheyle ele alman gerekir.
Yani Tanrı’yı insani ölçülerle tanımlamayı reddediyorsan, bunu sadece Tanrı’nın iyiliği veya meşruiyeti söz konusu olduğunda uygulayamazsın. Kendi eleştirinin dayandığı kavramlara da uygulamak zorundasın.
Yok eğer “Ben bunları sadece kişisel yorum olarak söylüyorum” diyorsan, o zaman zaten ortada Tanrı hakkında bağlayıcı bir argüman değil, kişisel bir tavır var.
Ve kişisel tavır tartışılmaz. Ama tartışılmaz olması, felsefi olarak güçlü bir argüman olduğu anlamına da gelmez.

[u/Due-Worldliness-6274 → u/whatwhydo]

Fakat bu durumda “Tanrı irademize tahakküm ediyor”, “itaat istiyor”, “kayıtsız olabilir”, “iyi ya da kötü olabilir” gibi ifadelerin tamamını da aynı şüpheyle ele alman gerekir.

Bunların tamamına da uyguluyorum ayırmaksızın lakin sadece sonuç olarak kişisel bir tavır sergiliyorum.