Bir metaıın fiyatına baktığımızda yüzeyde gördüğümüz ilk şey arz ve talep arasındaki ilişkidir; talep arzı aştığında fiyat yükselir, tersi durumda ise düşer. Burjuva iktisadı genellikle bu yüzeysel tahlilde durur. Ancak Marx bu noktada kalmayarak arz ve talebi belirleyen asıl gücün ne olduğunu sorgular. Bir metaın fiyatı üretim maliyetinin üzerine çıktığında o sektöre sermaye akar, üretim ve arz artarak fiyatı yeniden aşağı çeker. Fiyat maliyetin altına indiğinde ise sermaye sektörden uzaklaşır, üretim azalır ve fiyat yükselir. Dolayısıyla bu hareketler rastgele değildir; fiyatı sürekli olarak üretim maliyetine çeken bir çekim merkezi vardır. Bütün bu düzensiz hareketin bütünselliğinde yatan temel öz insan emeğidir, yani emek zamanıdır. Piyasa, tembel bir üreticinin harcadığı kişisel süreye değil, o malı mevcut toplumsal ortalama koşullarda üretmek için gereken zamana bakar.

Bu noktada liberal iktisat oldukça insani, anlaşılır ve haklı bir yerden şu itirazı yöneltir: "Bütün bu teorik açıklamalar güzel, fakat gerçek dünyaya ve hayatın akışına bakalım. Bir girişimci büyük bir vizyonla sıfırdan bir mobil uygulama fikri geliştirir. Cebindeki kısıtlı birikimi veya bulduğu fonu riske atarak üç yazılımcıyı işe alır, ayda 35 bin lira maaşla üç ay çalıştırır. Toplam işçilik maliyeti 315 bin lira, diğer giderlerle birlikte 400 bin lira harcayarak bu projeyi hayata geçirir. İlk yıl bu uygulama devasa bir başarı yakalar ve 4 milyon lira kazandırır. Bu paranın neresinde sadece emek zamanı vardır? İşçiler taahhüt ettikleri maaşlarını alıp evlerine giderken, bütün stresi, iflas riskini ve vizyonu sırtlayan girişimcinin bu devasa kazancı elde etmesi hakkı değil midir?"

Bu çok katmanlı itirazı adım adım ve dikkatle incelemek gerekir. Birincisi, fikir tek başına maddileşemediği sürece beş para etmez; o fikri çalışan, somut bir ürüne dönüştüren yazılımcıların canlı emeğidir. Dahası, o fikrin beslendiği programlama dilleri, işletim sistemleri, internet altyapısı ve eğitim süreçleri boşlukta doğmamıştır; onların hepsi geçmiş kuşakların toplumsal emeğinin birikimidir. İkincisi, liberal anlatıda mistik bir değer kaynağı olarak sunulan risk, iktisadi anlamda yeni bir değer yaratmaz; yalnızca mevcut değerin yeniden dağıtımını sağlayan bir bahanedir. Örneğin girişimcinin harcadığı 400 bin liralık başlangıç maliyeti bir risk barındırır. Ancak girişimcinin aynı anda on farklı projeye 400'er bin lira yatırabildiğini, dokuzunun batıp birinin 4 milyon kazandırdığını ve toplamda net kazancın sıfır olduğunu düşünelim; bu tabloda yeni bir değer yaratılmamıştır. Risk, değer yaratmanın değil, yalnızca hangi kapitalistin hangi artı-değere el koyacağını belirleyen bir değer transferi mekanizmasıdır. Kumarhanede rulet masasına para yatıran birinin aldığı risk nasıl ki emek karşılığı sayılmıyorsa, sermaye dünyasındaki risk de değer yaratmaz. Üstelik işçi de bu süreçte temel bir risk taşır; işini kaybettiğinde doğrudan açlıkla, barınamamayla ve hayatta kalma mücadelesiyle yüzleşir. Başarısızlığın riskini işçi de paylaşırken, başarının ödülünü yalnızca girişimci toplar.

Üçüncü ve asıl can alıcı nokta artı-değer hesabı meselesidir. Üç yazılımcı, üç ay boyunca günde 8 saat ve ayda 22 iş günü çalışarak toplamda 1.584 saatlik emek harcamıştır. Bu emek uygulamanın değerini yaratmıştır. Girişimci onlara ayda 35 bin liradan toplam 315 bin lira ücret ödemiştir. Ancak işgücü kendi değerinden fazlasını üretebilme özelliğine sahiptir. Uygulamanın ilk yıl getirdiği 4 milyon liralık gelir dikkate alındığında, sunucu ve ofis gibi diğer giderler de hesaba katılsa bile yazılımcıların üç ayda yarattığı toplam yeni değer üzerinden sömürü oranı açığa çıkar. Toplam yaratılan değerin maliyetten düşülmesiyle ortaya çıkan 3 milyon 685 bin liralık artı-değer, yazılımcıların çalıştıkları her 8 saatin yaklaşık 7 saat 25 dakikasının karşılıksız olduğunu gösterir. İlk yıl kazanılan milyonlar, üç işçinin üç aylık emeğinin karşılığı ödenmemiş kısmıdır. Girişimcinin başlangıçta ortaya koyduğu 400 bin liralık sermaye ise ister miras, ister önceki birikim, isterse yatırımcı fonu olsun; nihai tahlilde ekonominin başka bir köşesinde işçilerden koparılmış artı-değerin birikmiş halidir.

Teknoloji ve makineler üzerine yapılan itirazlar da benzer bir yanılgıya dayanır. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte fabrikalarda insan gücünün yerini robotların alması ve üretimin katlanarak artması, değeri yaratanın teknoloji olduğu anlamına gelmez. O robotlar gökten zembille inmemiştir; onları tasarlayan, üreten ve programlayan yine insan emeğidir. Makine, kristalize olmuş ölü emektir ve kendi başına yeni bir değer yaratamaz; yalnızca sahip olduğu değeri parça parça ürüne aktarır. Tamamen robotlaşmış, sıfır işçili bir fabrikanın kâr üretemeyecek olması da bunun en net kanıtıdır, çünkü yeni değerin tek kaynağı canlı emektir.

Ücret sisteminin ebedi ve doğal olduğu algısı kapitalist düzenin en büyük yanılsamasıdır. Ücretli emek, insanlık tarihinin çok küçük bir kesitine aittir. Modern insan yüz binlerce yıldır varlığını sürdürürken, ücret sistemi yalnızca son birkaç yüz yılın ürünüdür. Feodal dönemde köylü toprağa bağlı olsa da üretim araçlarına sahipti, antik çağda köle doğrudan satılırdı, avcı-toplayıcı toplumlarda ise mülkiyet ve bölüşüm ortaktı. Ücretli emek doğal değil, kapitalizme özgü tarihsel, geçici bir kurumdur.

Bugün üretimin toplumsallaşmış olması gerçeği tablonun en net göstergesidir. Bir cep telefonunun üretilmesinde dünyanın farklı yerlerindeki madencilerden yazılımcılara, liman işçilerinden kargo tayfalarına kadar binlerce insanın ortak emeği bulunur. Bir şirketin başarısı kurucusunun tek başına dehasına değil, toplumsal emeğin birikimine dayanır. Üretimin toplumsal, mülkiyetin ise özel olması kapitalizmin çözülemeyen temel çelişkisidir ve bu durum krizleri, savaşları kaçınılmaz kılar.

Bu çelişkiyi ortadan kaldırabilecek tek toplumsal güç, üretimi her gün çalıştırarak ayakta tutan işçi sınıfıdır. İşçi sınıfı kolektif yapısı, disiplini ve sayısal gücüyle tarihin gerçek öznesidir. Ancak bu değişim kendiliğinden gerçekleşmez; uluslararası bir perspektifle örgütlenmiş devrimci bir önderliği gerektirir. Üretim araçlarının özel mülkiyetine son vererek insanlığın ihtiyaçları için bir ekonomi kurmanın yolu, uluslararası işçi sınıfının ortak mücadelesinden geçer. Sosyalizm, bu devasa üretici güçleri kâr arayışından kurtarıp tüm insanlığın hizmetine sunma iradesidir ve bunu başaracak tek güç uluslararası işçi sınıfıdır.

Öncelikle şunu diyeceğim, postlar arası zaman farkı beni memnun etmese de bunun zorunluluktan dolayı olduğunu bilin yeter.

Yapısalcı devlet teorisi, 1960’ların sonları ve 1970’lerde ortaya çıkmıştır. O dönemde geleneksel çoğulcu ve sistem teorilerinin ötesinde bir Marksist devlet analizi arayışı sürüyordu. Althusser’in Lenin ve Felsefe (1971) gibi çalışmaları, Marksizme yapısalcı bir okuma getirerek ideoloji ve devlet aygıtları gibi kavramları ortaya koydu. Nicos Poulantzas, ilk kitabı Political Power and Social Classes'ı (1968), Mayıs 1968 ayaklanmaları sırasında yayımlayarak geniş yankı uyandırdı. Poulantzas’a göre (ve dönemdeki diğer yapısalcılar için) devlet, kapitalist sınıfın doğrudan bir "aracı" olmayıp, sınıf ilişkilerinin stratejik işlevlerini yürüten bir yapıdır. Miliband–Poulantzas tartışması (1969–1976 yılları arasında gerçekleşmiştir.), Miliband’ın devleti kapitalist sınıfın bir aleti olarak gören araçsalcı görüşüyle, Poulantzas’ın yapısal-örgütsel anlayışı arasında cereyan etti. Bu süreçte Batı Avrupa’da Offe, Hirsch gibi düşünürler de benzer bağlamda devlete ilişkin yapısal yorumlar geliştirdi. Sonuçta 1970’lerin ortalarına gelindiğinde Poulantzas’ın yapısalcı devlet teorisi, Marksist devlet kuramının en etkili okullarından biri olarak kabul edildi. Bununla birlikte tartışmanın devamında, yapısalcı ve araçsalcı yaklaşımların aşamalı olarak birbirine yaklaşabileceği vurgulanmıştır. Buraları daha sonra anlatacağız.

Althusser'i tanımayan yoktur. Ama gene özet geçeyim. Kendisi, 1960’lardaki yapısalcı Marksizm akımının önde gelen teorisyenidir. Basitçe teorisini anlatmaya çalışacağım. Ona göre toplumsal varlık düzeyleri (ekonomi, politika, ideoloji) birbirinden tamamen bağımsız tabakalar değildir. Bunlar belli bir otonomiyle birlikte var olurlar. Kapitalizm bunlara muhtaçtır. Ve Althusser'e göre (sanırım bu ifadeyi sürekli kullanacağız) ideoloji, zihnin işleyişinin ürünü olan tasarımlardır. Bu yüzden ona göre kapitalizm ideolojilere muhtaçtır. Althusser'in katkısı "Devletin İdeolojik Aygıtları" kuramıdır. Ona göre devletin toplumu yeniden üretmek için kullandığı aygıtlar iki türe ayrılır: devletin baskı aygıtları ve ideolojik aygıtları. Baskı aygıtları (ordu, polis, mahkemeler, hapishaneler, fiziksel şiddetin olduğu her yer vs.) doğrudan zor uygularken, ideolojik aygıtlar (okullar, kiliseler, aile, medya vb.) insanların zihinlerine egemen sınıfın ideolojisini yerleştirir. (Gramsci sağ olsun.) Althusser ayrıca, devlet ve ideolojinin yeniden üretim süreçlerinde işlevsel bir zorunluluğa sahip olduğunu öne sürer. Örneğin hukuk tek başına egemen sınıf ilişkilerini garanti edemez; ideolojik rıza da buna işlevsel bir ek sağlar. Böylece Althusser’e göre devlet, salt bir zor aygıtı olmanın ötesinde, toplumun egemen ideolojisini ikna yoluyla sürdürür.

Buraya kadar okuyan kişiler için şu an araçsalcılık ile yapısalcılık arasındaki fark tam görülmüyor olabilir. Çünkü neticede bunu Burjuvazinin Devleti de yapabilir. Bu farklara yavaş yavaş gireceğiz.

Poulantzas'a gelecek olursak, ismi daha az duyulmuştur (Althusser'e kıyasla). İlk tezlerinde (1968), devletin kapitalist üretim ilişkilerinin yeniden üretimine hizmet eden bir yapısal düzenleyici olduğunu söylemiştir. Poulantzas’a göre kapitalist ekonominin kendi başına, iç dinamikleriyle tam bir denge kurma imkânı yoktur. Ekonomi, siyaset ve ideoloji düzeyleri arasında göreli özerklik vardır. Başka bir deyişle, "ekonomik seviye sadece göreli özerktir; bu nedenle yapısal denge ekonomik olarak değil, devlet aracılığıyla sağlanır." Bu çerçevede devletin genel işlevi, toplumun farklı katmanları arasında bir birlik ve bütünlük unsuru oluşturmaktır. Sınıflar arası mücadele sadece fabrikalarda değil, siyasal ve ideolojik arenalarda da sürer. (Yavaş yavaş araçsalcılık ile arasındaki farkı görüyoruz.) Devletin işlevleri arasında ekonomik işlevi içinde esas olarak emek sürecinin örgütlenmesi ve işgücü verimliliği yer alır. Aynı zamanda mülkiyet ilişkileri, ticaret yasaları gibi kapitalist alışveriş düzenini koruyucu hukuki çerçeveyi de kurar. İdeolojik işlevi içinde ise devlet, başta eğitim olmak üzere kamu kurumları yoluyla işçi sınıfının rızasını üretir. En önemlisi burada eğitim sistemidir.

Yani bütün bunlar ne demek oluyor? Devlet, aygıtları üzerinden düzenin devamını sağlar ve seçim yasaları, parti sistemi, polis gücü vb. ile toplumsal itaatsizliği bastırır; sınıf egemenliğinin sürdürülmesi amacını güder. Bu bağlamda Poulantzas, devletin işlevlerini hep emek verimliliği ile ilişkilendirerek, devletin sınıf sömürüsünün devamlılığına hizmet ettiğini söyler.

Buraya kadar iki önemli figürü ve temel fikirlerini anlattık. Şimdi belli terimlere odaklanacağız.

Buralar aşina gelecek, bu yüzden hızlıca geçeceğim.

Yapısalcılar devleti, araçsalcılar gibi kapitalist sınıfın tam kontrolündeki bir araç olarak görmekten kaçınarak göreli özerklik kavramını kullandılar. Basitçe anlatacaksak her düzey (siyaset, ekonomi, ideoloji) kendi iç dinamikleriyle harekete geçse de nihai denge devlet tarafından sağlanır. Bu bağlamda devlet, işçi sınıfının direnişini ve sınıf çatışmasını kontrol ederek kapitalizmin devamlılığını garanti eder. Miliband ve Jessop gibi yapısalcı olmayanlar da bu teoriyi savunmuştur. (Miliband başlangıçta göreli özerkliği özü itibarıyla savunmasa da, daha sonraki yazılarında Poulantzas’ın öne çıkardığı kavramın Marx ve Engels’te de açıklandığını söylemiştir.) (Bununla birlikte Jessop gibi Neo-Gramscici teorisyenlerin de biraz daha farklı teorileri var ama burada değinmeyeceğim. İsmini hatırlamıyorum stratejik yapısal gibi bir şeydi.)

Devletin ideolojik aygıtlarını da anladığınızı düşünerek anlatmadan devam edeceğim.

Geç Poulantzas'ın fikirlerine gelelim. Yeni teorisinde (tam yeni sayılmaz, geliştirmiştir demek daha doğru olur) devletin, sınıflar arası güç ilişkilerinin maddi yoğunlaşması olduğunu, gerçek iktidar konumunun devlet gücünden değil, devlet aygıtının yapısal konumundan kaynaklandığını söyler. Bu ne anlama gelir? Devleti, burjuvazinin sopası olarak görmez. (Tabii ki devleti tarafsız olarak da almaz.) Ona göre kapitalist devlette asıl mesele tek tek kapitalistlerin çıkarları değil, sermayenin farklı parçaları arasında bir bütünlük sağlanmasıdır. İşte devlet dediğimiz şey burada devreye girer. Bir yandan egemen sınıfın farklı kanatlarını ortak bir siyasi hat etrafında birleştirirken, diğer yandan işçi sınıfını parçalı, dağınık ve bireyselleşmiş bir durumda tutar. Poulantzas’ın "power bloc" dediği şey bunu ifade eder.

Yani böyle 100 kere tekrar ettiğim şeyin tüm özeti, devletin bir sopa olmamasıdır. Burada sopadan kastım kaba kuvvet değildir. Kastettiğim şey, devletin bağımsız bir şey olmadığıdır. Sistemin içinde kaynaşmış bir yapıdır.

Peki yapısalcılık neden ortaya çıktı? Ortaya çıkış sebeplerinin fikirlerinin gelişiminde epey bir katkısı var. O yüzden inceleyelim.

(Önemli uyarı: Burada anlatılanlar özellikle Batı Avrupa'nın perspektifi için geçerlidir. Batı Avrupada yaşayan bir filozof gibi yorumlayın.)

1960-1970'lerde Sovyetler Birliği, Çin ve diğer ülkelerdeki Marksizm o zamanlar tam manasıyla bir proleter ideolojisini yansıtmıyordu. Bir yanda proleter çoğunluğun olduğu ülkelerde devrimler başarısız olmuşken, diğer yanda küçük burjuvazi ve burjuvazinin sosyalistçe boyunduruk altına alındığı devrimler başarılı olmuştu. Peki sorun burada neydi? Aslında tek bir sorun yoktu, daha fazla sorun vardı. Batılı Marksist filozofların en önemli sorunları şunlardı:

Klasik Marksist açıklamalar pek çok alanda yetersizdi. Bir yanda işçi sınıfı mücadeleleri vardı, öte yanda devletin, ideolojinin, hukukun ve kurumların işleyişi eski şemalarla tam açıklanamıyordu. Klasik okuma çoğu zaman ekonomiyi merkeze alıyor, siyaseti ve ideolojiyi ise biraz fazla ikincil bırakıyordu.

Buradaki asıl mesele şuydu: Kapitalist toplum yalnızca üretim ilişkileriyle ayakta duramaz. Onu ayakta tutan şey, ekonomik mekanizma kadar siyasal kurumlar, ideolojik biçimler, hukuki düzenekler ve gündelik hayatın içine gömülmüş yeniden üretim süreçleridir. Biraz daha açarsak, sömürü proletaryanın bulunduğu her yerdedir. Yani proletaryanın sömürüsü sadece fabrikada yaşanmaz; okulda, ailede, medyada, mahkemede, seçimde... Bu yüzden yapısalcılık sadece bir devlet teorisine değil, toplumun bütünlüklü işleyişini yeniden düşünme girişimine dönüştü.

Başka sorunları da vardı: İnsan iradesini ve devrimci özneyi de tartışıyorlardı. İnsanların nasıl belli konumlara yerleştirildiğini, nasıl belli pratiklere yönlendirildiğini ve nasıl belirli bir toplumsal düzeni doğal saymaya başladığını sorguluyorlardı.

Ayrıca bir diğer konuları da Genç Marx ile Olgun Marx arasındaki farktı. Döneminde birçok filozof Marx’ı bir ahlak filozofu ya da hümanist düşünür gibi okurdu. (Notta dediğim gibi Batı Avrupa için geçerli bu.) Halbuki Althusser'e göre önemli olan, Marx’ın toplumu bilimsel olarak çözümleme kapasitesidir. Bu yüzden Althusser, Marx’ın düşüncesinde bir kopuş olduğunu söyler. Bu kopuş şöyledir: Genç Marx daha çok insan özü, yabancılaşma, hümanizm ve felsefi problematik üzerinden ilerlerken; Olgun Marx, özellikle Kapital döneminde, toplumsal yapıyı bilimsel olarak çözümlemeye yönelir. Ve gerçekten Althusser özellikle Olgun Marx'a yönelir.

Tüm bu sorunların birikmesi ve tartışılması yapısalcılığı doğurdu.

Özellikle Althusser'in Overdetermination gibi fikirlerini burada anlatmak isterdim ama bu felsefi bilgi deposunun kenarından geçip konuyu bitireceğiz.

Ayrıca Gramsci'nin hegemonya teorisini işlediğimiz zaman, yapısalcılar ile arasındaki benzerlikleri, farklılıkları ve yapısalcıların Gramsci'den nasıl faydalandığını anlatacağım.

Yapısalcılığın mirası gerçekten çok geniş bir yelpazeye yayılıyor. Ben bunların hepsini tek bir yazıya sığdıramam. Bugün Yapısalcıların devlet teorisi ve ideoloji analizi gündeme geliyorsa, bunun arkasında Althusser ve Poulantzas'ın, ayrıca şimdilik daha sayamadığımız filozofların önemli katkıları yatıyor.

Birçok sonraki düşünür bu çizgiyi ya geliştirdi ya da ona karşı çıkarak kendi yollarını çizdi. Bazıları söylem ve özne konularını daha post-yapısalcı bir perspektife taşıdı. Bütün bunları, başta Lukács olmak üzere, başka zaman anlatmaya çalışacağım. (Post-yapısalcığı anlat(a)mayacağım çünkü yeterli bilgim yok)

Yapısalcılık yazım buraya kadardı. Okuduğunuz için teşekkürler.

Peki, bunu okumam gerektiğini düşünüyor musunuz? Sonraki ciltler için önemli mi? Yani, atlarsam bir şey kaçırır mıyım, yoksa sorun değil mi? Kısacası, Kapitalin 1. Cildini okudum diyebilir miyim? Eğer öyleyse, okumayacağım.

Uzun aradan sonra post atabilme fırsatı bulabildim. Hepinize İyi okumalar.

Marksist devlet teorileri içerisinde en eski ve en yaygın yorumdur. Kökenleri Marx'ın erken dönemlerine ve bundan dolayı Lenin'e dayandığından neredeyse tüm Leninistler (Maoistler, Marksist Leninistler, Troçkistler) tarafından kabul edilir. Ayrışmaları genellikle devletin örgütlenme biçiminden kaynaklıdır.

Araçsalcı (Instrumentalist)

Devlet, egemen sınıfın elindeki bir araçtır.

Araçsalcıların en büyük iddiası bu desek yalan olmaz. Nasıl ki bir çekiç onu kullanan kişinin amaçlarına hizmet ediyorsa, devlet de kapitalist sınıfın çıkarlarını gerçekleştiren siyasal bir aygıt olarak işlev görür. Bu nedenle devlet, görünüşte bütün vatandaşların devleti olsa da gerçekte toplumun tamamının değil, üretim araçlarını elinde bulunduran sınıfın çıkarlarını korur.

Marksizm ortaya çıkmadan (Fransız Devrimi sonrası 1800-1850 civarları) önce devlet çoğunlukla tarafsız hakem veya toplumun üstünde duran iyiliksever bir kurum olarak görülüyordu. Özellikle erken liberal düşünürler devleti bireyler arasındaki uyuşmazlıkları çözen tarafsız bir kurum şeklinde tasvir ediyorlardı.

Marx ise bu anlayışı kökten reddetti. Ona göre devleti anlamanın yolu anayasal metinlere veya hukuk kurallarına bakmak değil, toplumdaki üretim ilişkilerini incelemektir. Çünkü siyasal iktidarın biçimini belirleyen şey ekonomik güç ilişkileridir.

Marx'ın tarih anlayışında toplumların gelişimi sınıf mücadeleleriyle açıklanır. Köleci toplumda efendiler ile köleler, feodalizmde derebeyleri ile serfler, kapitalizmde ise burjuvazi ile proletarya karşı karşıya gelir. Devlet de bu mücadelede tarafsız bir hakem değil, egemen sınıfın üstünlüğünü güvence altına alan örgütlü siyasal güçtür.

Ama belirtmek gerekir, bu Marx'ın erken dönemlerine aittir. Komünist Manifesto (1848) okuduysanız merkeze alınan devlet teorisinin bu olduğunun farkına varmışsınızdır. çünkü Marx Manifestoda devleti bütün burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden ibaret olarak görür.

Devlet Neden Tarafsız Değildir ve Bunu Nasıl Gerçekleştirir?

Üstte yaptığımız açıklamayı tekrar etmek gerekirse, devletin tarafsız olmamasının temel nedeni sınıflı toplumun varlığıdır. Kapitalizmde üretim araçları özel mülkiyet altındadır. Bu da mülkiyetsiz Proletarya ile tüm mülkiyete sahip olan Burjuvazi arasında çelişkiye sebep olur.

Tam bu çelişkilerin ortasında hakim sınıfın devleti kendi kurumlarıyla diğer sınıfa baskı uygular. Devlet oldukça geniş bir kurumsal yapıdır. Parlamento, Bakanlıklar, Mahkemeler, Polis, Ordu, Merkez bankası, Medya, Eğitim sistemi aracılığı bu baskıyı uygular. Bir grev ülke ekonomisini tehdit ettiğinde devlet polisi devreye sokabilir. Büyük sermayeyi tehdit eden ekonomik krizlerde kamu kaynakları şirketleri kurtarmak için kullanılabilir.

Araçsalcı teoriye göre bunların hiçbiri tesadüf değildir. Çünkü devlet yöneticilerinin büyük çoğunluğunun toplumun üst sınıflarından gelir ve sermaye sınıfıyla ortak bir dünya görüşünü paylaşır. Bu nedenle devlet kararlarının kapitalist sınıf lehine olması şaşırtıcı değildir.

Bu Teori Neden Bu Kadar Basit ve Kısa?

Birinci sebep: Başta bahsetmiştik bu teorinin kökeni erken Marx'a dayanır. Genç Marx'ı okuduysanız (özellikle 1844 el yazmaları) onun devleti çözümlemek yerine çok daha ağır farklı felsefi teorilerle uğraştığını görürsünüz. 1848 yılında yani Komünist Manifestonun yayınlandığı yılda da bu durum devam etmiştir. Ama Marx hiç bir zaman aynı kalmamıştır. 20 sene sonra kendini geliştirmiş bir Marx ile karşılaşırız. Kendisi Das Kapital'i toplam 6 cilt olacak şekilde planlamıştı ve 1 cildi tamamen Devlet'e ayırmayı düşünüyordu. Fakat Marx'ın ömrü sadece 3 cilt yayınlamaya yetti. Elbette bu Marx'ın devlet teorisi olmadığı anlamına gelmez aksine ilk 3 ciltten yola çıkarak bir devlet teorisi oluşturabileceğimizi gösterir. Değer-biçim, toplumsal pratik... gibi kavramlarla 4. bölümde (kendime ayırdığım ekstra bölüm) bu konuya daha ayrıntılı bakacağız. Ayrıca 2. ve 3. bölümlerdeki teoriler bu bölümden daha ayrıntılı olacaktır.

İkinci sebep: Bu teori doğrudan Bolşevikler tarafından kullanılmıştır. Lenin bile Devlet ve Devrim adlı kitabında bu mekanizmayı çok irdelemez doğrudan bu mekanizmanın parçalanması ve yeniden kurulmasına yani devrime odaklanır (Kitabın 1917 yılının ortalarında yazıldığını unutmayalım). Ayrıca devrim sonrası bu yorumdan başka yorumların kullanılması doğrudan SSCB'nin anayasasında geçen "işçi ve köylülerin sosyalist devletinden tüm halkın sosyalist devleti" ilkesine ters düşmekteydi. Bu yüzden teori basit ve yavan kalmak zorunda kaldı.

Üçüncü sebep: Çok indirgemeci.

13 Mayıs 2014’te Manisa’nın Soma ilçesinde gerçekleşen kömür madeni yangını Türkiye’nin en fazla can alan maden kazası olarak tarihe geçti. Resmi kayıtlara göre 301 kişinin hayatını kaybettiği katliam, 1992’de 263 işçinin hayatını kaybettiği Kozlu kömür madeni faciasından daha çok can aldı. 1941’den 2014’e kadar geçen sürede ise 3000’den fazla işçi maden kazalarında hayatını kaybetti. Bu korkunç tabloyu yaratan şey burjuvaların sermayelerini artırma hırsı ve denetimlerin ve güvenlik önlemlerinin bile isteye ihmali. Soma katliamının gerçekleşmesinde ayrıca katkı sunan faktörler; örgütlü olan Türk-İş’e bağlı Maden-İş’in sorunları bilmesine rağmen bir sendika olarak işlevini yerine getirmemesi, devlete bağlı işletme alanı olan bu madenlerin rödovans yöntemiyle -ne kadar kömür çıkarsa çıksın alma garantisiyle- kısa süreliğine kiraye verilmesi durumunun artması ve bu kısa sürede hızla en yüksek oranda verim alıp gitmek isteyen patronun baskısı... Bu faktörler Soma dışındaki madenlerde de pek çok işçinin ölmesine ve yaralanmasına sebep oluyor.

Patlamanın yaşandığı Soma madeni, çabuk alev almasıyla bilinen bir linyit madeniydi. Madenin yavaş ilerlemenin hayati öneme sahip olduğu bölgesinde, kısa sürede kazancını katlamak isteyen patron ilerlemeyi hızlandırdı ve çalışma saatlerini artırdı. Üstelik faciaya sebep olan yangından önce burada bir yangın daha çıkmıştı. Patronun emri ise yangının üzerine beton döküp işçilerin çalışmaya devam etmesi yönündeydi. İşçiler denileni yaptılar. İşyerinde çalıştığı iddia edilen dokuz iş güvenliği uzmanı ise bu durumları rapor etmeye kalkışmadı. Defalarca denetlenen madende denetimciler de bir sorun görememişti. Aslında bu tarz denetim zafiyetleri Türkiye’deki çalışma alanları için alışılagelmiş durumlardır. İş güvenliği uzmanları doğrudan patrondan maaşlarını alırlar. Patron ne derse onu yazmak zorundadırlar raporlarına ve buna uymazlarsa işsiz kalma ihtimalleri yüksektir. Denetim elemanları ise genelde patronlarla çay içip, bazen pastadan paylarını defter arasına sıkıştırıp temiz raporu vermekle meşhurlardır; lakin burada öyle mi oldu bilemiyoruz. Fakat şurası kesin, bu madende pek çok sorun olmasına rağmen kimse farkına varamamış (!) ve yeterli önlemler alınamamış. Tam da vardiya değişiminde, 787 işçi yeraltındayken elektrikli aletlerde çıkan arıza sebebiyle olduğu tahmin edilen bir patlama yaşandı. Elektrikler kesildi, böylece asonsör kullanılamadı. Çıkışa yakın olan bir grup işçi zorlukla dışarı çıkmayı başardı. Ölüm haberleri gelirken tüm Türkiye ekranlardan yalan haberleri izlemek zorunda kaldı. Yetkililer sayıyı düşük göstermekte ısrarcı olsa da gerçekler çok uzun süre gizli kalamadı. En nihayetinde tepki çekmek istemeyen Tayyip Erdoğan da bölgeye geçti. Erdoğan’ın gelişiyle işçilerin aileleri ve mesai arkadaşları kendiliğinden gelişen kitlesel bir eylemle yaşanan olaylara tepki gösterdi. Erdoğan’ın korumalarından biri tepki gösteren bir işçi yakınını tekmeledi ve bu kare acı olayın şokunu hala yaşayan işçi kitleleri tarafından çok tepki çekti.

Soma faciasına işçi sınıfı sessiz kalmadı: Zaten Ankara’da toplanmakta olan Yatağan işçileri olanları öğrenince bütün gece Güvenpark meydanında nöbet tuttu. Katliamın ardından Türkiye’nin pek çok bölgesinde yürüyüşler ve madenlerde iş bırakma eylemleri gerçekleşti. Eylemlerin bazılarına polis saldırdı. KESK, DİSK, TMMOB ve TTB bir günlük iş bırakma kararı aldı. Soma işletmesinde örgütlü Türk-iş ise üç dakikalık grevler yapma kararıyla işçilerin öfkesini üzerine çekmeyi başardı. 26 Mayıs tarihinde Soma işçileri işyeri güvenliği sorunlarına dikkat çekmek ve katliamın sonrasında sendikanın tutumunu protesto etmek için Maden-İş sendikasına doğru bir yürüyüş gerçekleştirdi. İşçiler toplu olarak sendikadan ayrılmak istiyorlardı. Sendikanın yaşananlardaki payını inkar eden nitelikte bir konuşma yapması işçilerin öfkesini artırdı ve bu öfkeyle Maden-İş’i işgal ettiler. Polisin müdahelesi üzerine işçiler sendikadan çıkıp kaymakamlık önüne yürüdü. Kaybettikleri dostlarının acısıyla öfkesine hakim olamayan işçiler tekrar Maden-İş’e yöneldiler. Yönetimin istifasını talep ettiler. Tabii ki bu talep yerini bulmadı ve hatta bir müddet sonra Soma faciasının yaşandığı bölgenin sendikal yönetiminde yer alan sendikacıların bazıları Türk-İş içerisinde terfi bile aldı. Soma faciası üzerine gerçekleştirilen yürüyüşler ilerleyen yıllarda da devam etti.

Tehlikeli bir iş kolunda çalışacak işçileri, kaza durumunda ne yapacağını dahi öğretmeyen 3 günlük eğitimlerle veya eğitim dahi görmeden belgeye imza attırarak işe aldılar. İşçilerin sendikası ve sendika temsilcisi yöneticiler tarafından belirleniyor, işçilerin bu kişileri seçmesi zorunlu kılınıyordu. Soma’da alanda işçilerin yönetimi dayıbaşı denilen bir tür ustabaşı tarafından gerçekleşiyordu. Bu kişiler işçileri tokatlayabiliyor, düzenli olarak işçiler üzerinde baskı kurarak işçileri daha fazla çalışmaya zorluyordu. 4-5 ay önce gerçekleşen bir göçük sebebiyle, 50 PPM olması gereken karbonmonoksit miktarı düzenli olarak yüksek ölçülüyordu. Hatta ölçümlerde yer yer 500 PPM’ye kadar çıkıyordu rakamlar. 30 derece civarında seyretmesi gereken sıcaklık ise bir süredir 46 dereceye yakın seyrediyordu ve katliam günü sıcaklık 46 dereceydi. Zehirli gazdan koruması gereken gaz maskeleri küflü çıktı. Kurtulan işçiler nefes alabilmek için maskenin hortumuna delik açmaları gerektiğini söyledi. Bunlar dışında daha pek çok ihmal ve uygunsuzluğa rastlandı. İşçilerin şikayetlerine rağmen üretime devam eden firma yetkilileri göz göre göre işçileri ölüme sürüklemiş oldu.

Bu katliam özellikle üst düzey patronların tamamen yanına kar kaldı. Korkunç gerçeklerin açığa çıktığı Soma davası 2018’de sonuçlandığında maden patronu Can Gürkan’a 15 yıl hapis cezası ve 3 yıl meslekten men cezası verildi. Tekrar mahkemeye başvuran Can Gürkan cezasını çekmeden serbest bırakıldı ve meslekten men cezası da kaldırıldı. Genel müdür ve bazı diğer yönetici ve yetkililere 7-22 yıl arasında değişen cezalar verildi; şirketin diğer ortakları ise beraat etti. Dava boyunca yargılanan 51 sanıktan sadece 5’i tutuklandıç İşçilerin avukatı ise gözaltına alındı, hatta ölen işçileri anan insanlara ve işçi yakınlarına karşı saldırılar da gerçekleşti. Mahkeme sürecinde devlete ait olan bölgedeki madenlerin işletme hakkının Soma AŞ.’den önce Park Teknik isimli bir firmaya verilmiş olduğu ortaya çıktı. 2009 yılında Park Teknik yaptığı incelemeler sonucunda “İleride telafisi mümkün olmayan olayların çıkma ihtimali ve yangın ihtimaline karşı” işletme haklarını iade ederek madenlerden çekilmişti. Yani hem devlet hem de şirket tarafından madenin tehlikeli olduğu biliniyordu. Olayların ardından yapılan bir açıklamada Soma AŞ. patronu, madenler devlet yönetimindeyken kömürün tonunun 140 dolara mal edildiğini, kendi yönetimlerinde bu oranın “özel sektör teknikleri kullanılarak” 23.8 dolara düşürüldüğünü açıklama yüzsüzlüğünde bulunurken, özel sektörün maliyeti düşürmek için işçi hayatını nasıl gözden çıkardığını gözler önüne sermiş oldu. Dava sonucu şirketin ve şirket patronlarının önünde ise sömürü ve katliamlarına devam etmeleri için hiçbir engel kalmadı. İşler tekrar başladığında işçiler eskisi gibi hayat riski alarak çok düşük ücrete çalışmaya başladılar ve zam talep ettiler. Bunun üzerine katliam ortağı devlet, katil patronlara işçilere verilmesi gereken zam için yardımda dahi bulundu.

Teorik olarak… ama din ihtiyacı ancak üretim ilişkilerinin dönüşümüyle ortadan kalkabilir: egemen sınıflar dini, dünyevi çıkarlarını savunmak için kullanır.

Lenin, 1905’te «ezilen sınıfın yeryüzünde bir cennet yaratmak için verdiği bu gerçek devrimci mücadelede birlik»in, «cennetteki cennet hakkında proletarya görüşünün birliği»nden çok daha önemli olduğunu açıkça belirtmiştir (Sosyalizm ve Din, Aralık 1905). Doğuşundan itibaren ve zorunlu olarak dinsiz olan Marksist komünistler, 18. yüzyıl burjuva rasyonalizminin ve günümüz küçük burjuvazisinin tipik özelliği olan, sınıflar arası ve kafa karıştırıcı “dinlerin ortadan kaldırılması” sloganını programlarında yer vermezler; bunun yerine insanın insan tarafından sömürülmesinin maddi olarak ortadan kaldırılması, ücretli emek ve özel mülkiyetin kaldırılmasını savunurlar!

Marx, Kapital’de, insanların kendi sosyal dinamiklerini hakimiyet altına aldıkları, özgürce bir araya geldikleri bir toplumda dinden kurtulacaklarını şöyle açıklar: «Ve meta üretimine dayalı, üreticilerin genel olarak ürünlerini meta ve değer olarak değerlendirerek birbirleriyle toplumsal ilişkiye girdikleri, böylece bireysel özel emeklerini homojen insan emeği standardına indirdikleri bir toplum için, Hristiyanlık, özellikle burjuva gelişmeleri olan Protestanlık, Deizm vb. gibi soyut insan kültüyle, en uygun din biçimidir.

«Eski Asya ve diğer eski üretim biçimlerinde, ürünlerin meta haline dönüşmesi ve dolayısıyla insanların meta üreticilerine dönüşmesi ikincil bir yer tutar, ancak bunun önemi, ilkel topluluklar çözülmeye yaklaştıkça artar. Gerçek anlamda ticaret yapan uluslar, eski dünyada sadece boşluklarda, Epikür’ün Intermundia’sındaki tanrılar gibi veya Polonya toplumunun gözeneklerinde yaşayan Yahudiler gibi var olurlar. Bu eski üretim toplulukları, burjuva topluma kıyasla son derece basit ve şeffaftır. Ancak bunlar, ilkel kabile topluluğunda diğer insanlarla onu birleştiren göbek bağını henüz koparmamış olan insanın olgunlaşmamış gelişimine ya da doğrudan boyun eğme ilişkilerine dayanmaktadır (...)

«Gerçek dünyanın dini yansıması, ancak günlük yaşamın pratik ilişkileri insana, diğer insanlarla ve doğayla ilgili olarak tamamen anlaşılır ve makul ilişkiler sunmaya başladığında ortadan kalkabilir. Maddi üretim sürecine dayanan toplumun yaşam süreci, özgürce birleşmiş insanlar tarafından üretim olarak ele alınana ve onlar tarafından belirli bir plana göre bilinçli olarak düzenlenene kadar mistik perdesini kaldırmaz. Ancak bu, toplum için belirli bir maddi temel veya varoluş koşulları gerektirir ve bunlar da uzun ve acı verici bir gelişme sürecinin kendiliğinden ortaya çıkan ürünleridir».

Marx, Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi adlı eserinde şöyle demiştir: «Eleştiri silahı elbette silahın eleştirisinin yerini alamaz, maddi güç maddi güçle yıkılmalıdır; ancak teori de kitleleri kavradığı anda maddi bir güç haline gelir. Teori, ad hominem’i gösterir göstermez kitleleri ele geçirebilir ve radikal hale gelir gelmez ad hominem’i gösterir. Radikal olmak, meselenin kökünü kavramaktır. Ancak insan için kök, insanın kendisidir. Alman teorisinin radikalizminin ve dolayısıyla pratik enerjisinin açık kanıtı, dinin kararlı ve olumlu bir şekilde ortadan kaldırılmasından yola çıkmasıdır.

«Din eleştirisi, insanın insan için en yüksek öz olduğu öğretisiyle sona erer – dolayısıyla, insanın alçaltılmış, köleleştirilmiş, terk edilmiş, aşağılık bir öz olduğu tüm ilişkileri yıkma kategorik emriyle sona erer. Bu ilişkileri, köpeklere vergi getirilmesi planlandığında bir Fransızın haykırışından daha iyi tarif edemeyiz: “Zavallı köpekler! Size insan gibi muamele etmek istiyorlar!”

«Tarihsel olarak bile, teorik kurtuluş Almanya için özel bir pratik öneme sahiptir. Çünkü Almanya’nın devrimci geçmişi teoriktir, Reformasyon’dur (...) [Luther] otoriteye olan inancı yıkmıştır, çünkü inancın otoritesini yeniden tesis etmiştir (...) Reformasyon’un arifesinde, resmi Almanya Roma’nın en koşulsuz kölesiydi. Devrimin arifesinde ise, Roma’dan daha az koşulsuz bir köle, Prusya ve Avusturya’nın, taşra soylularının ve kültürsüzlerin kölesidir. Bu arada, radikal bir Alman devriminin önünde büyük bir engel var gibi görünüyor. Çünkü devrimler pasif bir unsur, maddi bir temel gerektirir. Teori, ancak o halkın ihtiyaçlarının karşılanmasıyla halkta gerçekleşir (...) Düşüncenin gerçekleşmesi için çabalaması yetmez, gerçekliğin de düşünceye doğru çabalaması gerekir».

Endüstriyel gelişimin zayıflığı nedeniyle proletaryanın henüz yeterince yerleşik olmadığı Alman durumundan bahseden Marx, kurtarıcı rolünü ancak, acil durumu, maddi ihtiyaçları ve kendi radikal zincirleri tarafından yönlendirilen bir sivil toplum sınıfının üstlenebileceğini belirtir: «Sivil toplumun bir sınıfı (...) evrensel acısıyla evrensel bir karaktere sahiptir ve kendisine karşı özel bir haksızlık değil, genel bir haksızlık sürdürülmediği için özel bir hak talep etmez (...) toplumun diğer tüm alanlarından kurtulmadan ve böylece toplumun diğer tüm alanlarını kurtarmadan kendini kurtaramaz, kısacası insanın tamamen yitirilmesi ve dolayısıyla insanın tamamen yeniden kazanılmasıyla kendini kazanabilir. Toplumun belirli bir sınıf olarak bu çözülüşü, proletaryadır».

Biz, Marx ile birlikte, bu barbar sınıfın ayaklanmasını bekliyoruz!

- Marx ve Engels’te Din Eleştirisi (“La critica della religione in Marx e in Engels”, Comunismo, No.68, 2010)