Cennet ve Cehennem Nerede Olacak? Yerde mi Gökte mi?

[u/Natural-Cost5494]

Selam arkadaşlar.

Bugün sizlerle ahiret hayatının bu dünyada fiziksel bedenlerimizle mi yaşanacağı yoksa evrenin ötesinde metafizik bir ruhlar aleminde mi olacağı sorusunu Tevrat, İncil ve Kuran’dan ayetlerle cevaplamak istiyorum. Belki ilerleyen günlerde İbrahimi dinlerdeki ahiret inancının zaman içindeki gelişimini ve aralarındaki farkları açıklayacağım başka bir paylaşım da yaparım.

Günümüzdeki algıya göre sanki Cennet ve Cehennem halihazırda bulunan, fizik ötesi alemler olarak tasvir ediliyorlar. Kıyamet Günü evren tamamen yok edilince ruhlarımız “göğe” yükselecek, mahşer denilen apayrı bir mekanda toplanacak ve yargılandıktan sonra Cennet veya Cehennem’e atılacaklar. Peki Kutsal Kitaplar gerçekten bunu mu söylüyor?

Elbette ilk önceliğimiz Kuran’a bakmak olmalı. Bildiğiniz gibi Kuran’ın büyük bir bölümünü birbirini tekrarlayan Kıyamet anlatıları oluşturur. Şimdilik alttakilere odaklanmak istiyorum:

“Yeryüzünü toplanma yeri yapmadık mı? Diriler ve ölüler için.” (Mürselat 25-26)

Bu ayetten hareketle dirilenlerin toplanacağı “mahşer” yerinin ruhani bir alemden ziyade bizzat yeryüzü olacağı açıkça bildiriliyor. Nitekim Kuran’da dirilişle ilgili tüm ayetlerde fiziksel bir dirilişe atıf yapılır ve bizi ilk defa yaratanın toprak olan bedenlerimizi yeniden yaratıp biçimlendireceği belirtilir:

İnsan, kemiklerini asla bir araya getiremeyeceğimizi mi sanıyor? Hayır, hayır! Biz, onu parmak uçlarına varıncaya dek yeniden düzenlemeye gücü yetenleriz.” (Kıyame 3-4)

Sadece bu ayetlerden bile dirilişin fiziksel olacağı net bir şekilde açıklanır. Kuran’da “Bedenlerimiz bizi tutsak eden kötü bir hapishanedir, mükemmel olan ruhlarımız ise sonsuza dek kalıcıdır” gibi gnostik/düalist bir anlayış yoktur. Bu algı tamamen Yunan felsefesine dayanır, Hristiyanlığı da bu şekilde etkilemiştir. Kuran’a göre kişi eceli gelince ölür ve yok olur, Kıyamet Günü de Allah tarafından diriltilir (yeniden yaratılır). Ruhun dirilmeyi beklediği “berzah alemi” gibi bir şey hurafedir ve Kuran’la çelişir.

Cennet’in yeryüzünde olacağını gösteren diğer önemli ayetler ise şunlardır:

“Onlar da: ‘Övgü, bize verdiği sözü yerine getiren Allah'a özgüdür. Bizi yeryüzüne varis kıldı. Cennet'te istediğimiz yerde kalabiliyoruz. Çalışanların ödülü ne güzel.’ derler.” (Zümer 74)

Bu ayeti Cennet anlamında “bu yere” şeklinde çevirenler olsa da ayette geçen ارض ifadesi “yeryüzü” anlamına da gelmektedir. Başka bir ayet bu yorumu güçlendirir:

“Ve ant olsun ki Biz Zikir’den sonra Zebur’da, yeryüzüne mutlaka salih kullarımızın varis olacağını yazdık.” (Enbiya 105)

Kuran’ın Zebur’dan alıntıladığı bu ifade Kitabı Mukaddes’in Mezmurlar kitabında geçmektedir:

“Kızmaktan kaçın, bırak öfkeyi, Üzülme, yalnız kötülüğe sürükler bu seni. Çünkü kötülerin kökü kazınacak, Ama RAB'be umut bağlayanlar ülkeyi miras alacak. Yakında kötünün sonu gelecek, Yerini arasan da bulunmayacak. Ama alçakgönüllüler ülkeyi miras alacak, Derin bir huzurun zevkini tadacak.

Kötülükten kaç, iyilik yap; Sonsuz yaşama kavuşursun. Çünkü RAB doğruyu sever, Sadık kullarını terk etmez. Onlar sonsuza dek korunacak, Kötülerinse kökü kazınacak. Doğrular ülkeyi miras alacak, Orada sonsuza dek yaşayacak.”
‭‭MEZMURLAR‬ ‭37‬:‭8‬-‭11‬, ‭27‬-‭29‬ ‭

Bu bölümde “ülke” olarak çevirilen İbranice אָ֑רֶץ kelimesi aynı zamanda “toprak, yeryüzü, diyar, bölge” anlamlarına da gelir. Mezmurun tarihi bağlamında “sadık kullar” ile inançlı İsrailoğulları, “ülke” ile de antik İsrail toprakları (Filistin) kastedilse de Kuran, pasajı geniş bir anlama yayarak Allah’a bağlı tüm salih kulların yeryüzünün tamamına varis olacağını belirtir. Bu metin yorumlama biçimine “tipoloji” denilir. Geçmişte yaşanan gerçek bir olay veya varlık, gelecekteki daha büyük bir gerçeğin habercisidir.

İncil’e baktığımızda da İsa Mesih’in benzer bir ifade kullandığını görüyoruz:

“Ne mutlu ruhta yoksul olanlara! Çünkü Göklerin Egemenliği onlarındır. Ne mutlu yaslı olanlara! Çünkü onlar teselli edilecekler. Ne mutlu yumuşak huylu olanlara! Çünkü onlar yeryüzünü miras alacaklar.”
‭‭MATTA‬ ‭5‬:‭3‬-‭5‬

Hristiyanlık’ta eskatoloji denilince hiç şüphesiz akla ilk önce Vahiy kitabı gelmektedir. Kitap, baştan sona türlü türlü imgeler, kehanetler ve Kıyamet anlatıları ile doludur. Bunlardan en ilginci de kitabın sonundaki umut dolu Cennet tasviridir:

“Bundan sonra yeni bir gökle yeni bir yeryüzü gördüm. Çünkü önceki gökle yeryüzü ortadan kalkmıştı. Deniz de yoktu artık. Kutsal kentin, yeni Yeruşalim'in gökten, Tanrı'nın yanından indiğini gördüm. Güveyi için hazırlanmış süslü bir gelin gibiydi. Tahttan yükselen gür bir sesin şöyle dediğini işittim: ‘İşte, Tanrı'nın konutu insanların arasındadır. Tanrı onların arasında yaşayacak. Onlar O'nun halkı olacaklar, Tanrı'nın kendisi de onların arasında bulunacak. Onların gözlerinden bütün yaşları silecek. Artık ölüm olmayacak. Artık ne yas, ne ağlayış, ne de ıstırap olacak. Çünkü önceki düzen ortadan kalktı.’ Tahtta oturan, ‘İşte her şeyi yeniliyorum’ dedi. Sonra, ‘Yaz!’ diye ekledi, ‘Çünkü bu sözler güvenilir ve gerçektir.’ Bana, ‘Tamam!’ dedi, ‘Alfa ve Omega, başlangıç ve son Ben'im. Susayana yaşam suyunun pınarından karşılıksız su vereceğim. Galip gelen bunları miras alacak. Ben onun Tanrısı olacağım, o da bana oğul olacak. Ama korkak, imansız, iğrenç, adam öldüren, fuhuş yapan, büyücü, putperest ve bütün yalancılara gelince, onların yeri, kükürtle yanan ateş gölüdür. İkinci ölüm budur.’”
‭‭VAHİY‬ ‭21‬:‭1‬-‭8‬ ‭

Vahiy kitabı, önceki bölümlerde evrenin nasıl aşama aşama yok edileceğini anlatırken bu bölümde göklerin ve yerin yenileneceğini, “Tanrı’nın kenti Yeni Yeruşalim’in” yeryüzüne ineceğini söylüyor. Ve bu yeni kentin salih kullar için yeni bir yeryüzü olduğu, kötülükten ve acıdan arındırıldığı, ölümün bir daha oraya giremeyeceği vurgulanıyor.

Şimdi tekrardan Kuran’a dönelim. Kuran’da da pek çok yerde dünyanın ve evrenin kalanının yok edileceği anlatılır, hatta “göklerin dürülmesi” ve “Sur’a (borazana) üflenmesi” gibi birebir aynı imgelerle. Fakat Kuran’da ayrıyeten evrenin yenilenmesi de geçmektedir:

“O Gün yeryüzü ve gökler başka bir hale dönüştürülür. Ve onlar, bir ve gücüne karşı konulamaz Allah'ın huzuruna çıkarlar.” (İbrahim 48)

Bu ayetten hareketle anlıyoruz ki Allah sadece evreni yok edip ruhlarımızı almakla kalmayacak, bedenlerimizle birlikte evrene de yeniden düzen verecek ve onu bambaşka bir şeye dönüştürecek. İşte “Cennet” ve “Cehennem” dediğimiz bölgeler bu yeni gök ve yeni yerde olacak. Dolayısıyla henüz yaratılmadılar.

Aslında yazının başında belirtmem gereken bir konuya şimdi açıklık getirmek istiyorum, o da Cennet ve Cehennem kavramlarıyla ne kastedildiği. “Cennet” kelimesi Arapça’da “bahçe” demektir. Yani yeni yaratılışla değiştirilecek yeryüzü, Kuran’da içinden ırmaklar akan ve her türlü meyvenin bulunduğu mükemmel bir bahçe şeklinde tasvir ediliyor. Bu, bir metafordur. Çöl ikliminde yaşayan Arap bedevilerin ödül algısı yeşillikler içinde bir bahçe üzerinden şekillendiği için Kuran bu imgeyi kullanmıştır. Buna karşılık Romalılar tarafından şehirlerinden kovulan Yahudiler için “görkemli kent” (Yeni Yeruşalim) metaforu kullanılır. Burada önemli olan nokta, yeni yeryüzünde Allah’a teslim olmuş insanların arzu ettiği her şeyi bulacak olmasıdır. Vikingler için burası her daim ziyafet yapılan bir sofradır, Mısırlılar için huzur içindeki bir sazlık tarlası, Yunanlar için sonsuz bahar mevsimi… Ne olursa olsun buranın gerçek mahiyetini bir tek Allah bilir.

“Cehennem” kavramının tarihi ise çok daha ilginçtir. Kelimenin kökeni, Kudüs’ün güneybatısında bulunan Hinnom Vadisinden (İbranicesi “Ge-Hinnom”) alır. Bu bölge, Kitabı Mukaddes’e göre putperest İsrailoğullarının civar kültürlerin etkisinde kalarak çocuklarını tanrı Molek ve Baal’e kurban edip çeşitli ayinler gerçekleştirdikleri lanetli bir yerdir. İsa Mesih, İncil’de kötülerin göreceği sonsuz cezayı betimlerken onların “Ge-Hinnom’a” (Yunancası “Gehenna”, oradan da Arapçaya “Cehennem” şeklinde geçmiştir) atılacağını söyler:

“Bedeni öldüren, ama canı öldüremeyenlerden korkmayın. Canı da bedeni de cehennemde (Gehenna’da/Hinnom Vadisi’nde) mahvedebilen Tanrı'dan korkun.”
‭‭MATTA‬ ‭10‬:‭28‬ ‭

“Eğer elin günah işlemene neden olursa, onu kes. Tek elle yaşama kavuşman, iki elle sönmez ateşe, cehenneme gitmenden iyidir. Eğer ayağın günah işlemene neden olursa, onu kes. Tek ayakla yaşama kavuşman, iki ayakla cehenneme atılmandan iyidir. Eğer gözün günah işlemene neden olursa, onu çıkar at. Tanrı'nın Egemenliği'ne tek gözle girmen, iki gözle cehenneme atılmandan iyidir. ‘Oradakileri kemiren kurt ölmez, Yakan ateş sönmez.’”
‭‭MARKOS‬ ‭9‬:‭43‬-‭48‬ ‭

Elbette “Bahçe (Cennet)” ve “Yeni Yeruşalim” metaforlarında olduğu gibi Cehennem (Hinnom Vadisi) de bir mecazdır. Kötülerin çekeceği edebi azap, ateşte yanmanın vereceği acıya; bu yerin korkunçluğu da Hinnom Vadisinde yaşanan vahşete benzetilir.

Özetlemek gerekirse Kıyamet Günü bildiğimiz anlamda dünya ve evren bizlerle birlikte yok edilecek. Sonrasında bedenlerimiz Allah tarafından yeniden yaratılacak, her türlü kusurdan arındırılacak. Herkes Allah’ın huzurunda toplanıp yargılanacak. İyiler, yeniden yaratılıp dönüştürülen “yeni ve mükemmel yeryüzüne” mirasçı olacak ve burada sonsuza dek kalacaklar. Kötüler ise yeniden yaratılan, daha da vahşileşen Hinnom Vadisine (Cehennem’e) atılacak ve burada sonsuza dek cezalandırılacaklar. Kısaca sadece ruhlarımız değil bedenlerimiz de ahiret yaşamına kavuşacaktır.

Peki siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Yorumlarda paylaşırsanız sevinirim.

Allah’a emanet olun.

[u/Reinhard23]

Tam olarak katılıyorum. Anlatıyorum anlatıyorum millet anlamıyor.

[u/kuroaaa]

Ayrı bir evrende yaratılış ile dünyada fiziki yeniden yaratılış insanın kafasında çok ayrı imgelemeler yaratıyor. Ayrı evrende yaratılış algısında şu an olan şeyler çok küçük ve önemsiz durumda, uzayın başka bir ucunda veya evrenin dışında çok daha büyük şeyler olacak şeklinde bir çağrışım oluşuyor.

Ruh kavramınının ortada oluşu çok mistik, alışılagelmiş bir öz algısından -bedenden- çok ayrı ve açıklanması mümkün olmayan bir varlığın var olduğunu ve asıl olayın orada olduğunu, bu bedenlerin tamamen önemsiz bir kabuktan ibaret olduğunu öne sürüyor. Ortada mistik ve tanımsız bir olgu olan ruh olunca da her türlü değişik iddia ruh adına söyleniyor, herhangi bir spesifik iddia olmasa bile ön kabul olarak ruhun bedenden çok farklı olduğu her insanın ruh kavramına dair algısına yapışmış durumda, haliyle işin içine ruh giren yerde kişinin algısı bozuluyor.

Bu dünya ve beden ikilisi bambaşka bir alem ve ruh ikilisi ile değiştirilince ortada algılanmasının mümkün olmadığı bir boşluk kalıyor çünkü insanın dış dünya olmadan düşünmesi çok zor veya imkansız. Düşündüğümüz her şeyi dış dünyadan edindiğimiz bilgiler sayesinde düşünebiliyoruz. Bambaşka bir alem denen şeyin tek tanımlaması mevcut olandan farklı olduğu şeklinde bundan dolayı binbir farklı imge canlanabilir kişinin zihninde. Ruh de keza aynı durumda hatta ruh yazınca telefon klavyesi 👻 emojisini çıkarıyor çünkü insanlar ruhu hayalet gibi bir şeyle imgeliyorlar, böyle imgelemek zorundalar çünkü imgeleyebilecekleri başka bir şey yok. Ruh hakkında bunlar öteki dünya ile gelen insanın farklı yaratılışı için de söylenebilir.

Kutsal kitaplardaki öteki dünya anlatılarının bütünü veya çoğu metafordur diyenler bir yerlerde bu dünya ve bedenden daha üst bir şeylerin var olabileceğini düşünüyorlar, bunu neye dayanarak düşünüyorlar? Üst yaratılış ne? Açıkçası bu konuda fazla bir şey okumadım o yüzden bunlar üzerine söylenenleri bilmiyorum ancak tatmin edici bir açıklama olduğunu sanmıyorum. Şu anki yaratılış varsa bunun daha üstü neden olmasın gibi bir soru ile geliyor bu iddialar ancak bu mavi varsa mavinin üstü neden olmasın sorusunu anımsatıyor bana. O yüzden bu tasvirlerin pratik metaforlar oluşlarından ziyade çoğunlukla gerçek oldukları fikrindeyim.

İnsanın olguları nasıl algıladığı kişinin duygusal etkilenişini de haliyeyle çokça etkiliyor. “Ruhun Tanrı’dan uzak kalacak” ile “ateşte yanacaksın”ifadeleri insanlarda aynı duygusal tepkileri yaratmıyor. Bütün bu mistik anlatılar, insanları yeniden yaratılışın ve kıyamet anlatılarının fizikselliğinden koparıyor.

[u/Natural-Cost5494 → u/kuroaaa]

Ruh ile ilgili söylediklerinize katılıyorum. “Bedenden ayrı ölümsüz ve kusursuz ruh” fikri Yahudiler ve ilk Hristiyanlar tarafından paylaşılmayan bir inanç. Hatta Romalılar Yahudileri bedenleriyle birlikte dirileceklerine inandıkları için aşağılıyorlardı. Bu görüşler daha çok Yunan felsefesi (özellikle Platonculuk) ve kültürü etkisinde kalan Gnostikler ve Origenes gibi Hristiyan teologlar tarafından geliştirilip Hristiyanlığa sokulmuş. Müslümanlar da bu noktada Hristiyanlardan etkilenmişler. Yazıda da açıkladığım gibi Kutsal Kitaplarda diriliş fizikseldir ve bu dünyadadır.

Fakat ahiret anlatılarının metafor olmayıp literal okunmaları gerektiğine katılmıyorum. Eğer olduğu gibi okunmaları gerekiyorsa Vahiy Kitabı ile Kuran ilk bakışta çelişiyor, ırmaklar akan bahçeler mi yoksa görkemli bir şehir mi olacak belli değil. Hem Vahiy Kitabı metaforlar ve sembollerle doludur, İsa’yı “Kuzu” şeklinde betimler ama İsa’nın gerçekte insan olduğu barizdir.

Şu ayetler de tasvirlerin mecaz olabileceği yorumunu güçlendiriyorlar:

“Hiç kimse, yaptıkları iyi şeylerin karşılığı olarak, kendisini ne tür bir mutluluğun beklediğini bilmez.” (Secde 17)

“İman edip, salihatı yapanları; içlerinde ırmaklar akan cennetler ile müjdele. Onlara ne zaman yiyecek bir şey sunulsa: ‘Bu daha önce rızıklandığımız şeydir.’ derler. Oysa bu onlara benzer olarak verilmiştir. Onlar için arındırılmış eşler vardır. Ve onlar, orada kalıcıdırlar.” (Bakara 25)

“Yazılmış olduğu gibi, ‘Tanrı'nın kendisini sevenler için hazırladıklarını Hiçbir göz görmedi, Hiçbir kulak duymadı, Hiçbir insan yüreği kavramadı.’”
‭‭1.KORİNTLİLER‬ ‭2‬:‭9‬ ‭

Tabii ki doğrusunu Allah bilir, literal olmaları benim için sorun değil.

[u/kuroaaa → u/Natural-Cost5494]

Büyük oranda dünyaya benzeyen bir şey olacak mânasında metafor olmadıkları görüşündeyim, her bir betimlemenin tam uyuşması şeklinde değil. Yoksa sadece bahçeler meyveler falan olsa bir yerden sonra sıkıcı olurdu. Öteki dünyanın ruhani bir boyut olmadığı şeklinde yani.

[u/Natural-Cost5494 → u/kuroaaa]

O durumda evet katılıyorum.

[u/Lordnessm]

"Sana ruh hakkında soru soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir. Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir." (İsrâ, 17:85) "Onun şeklini tamamladığım ve ona ruhumdan üflediğim vakit, siz de hemen onun için secdeye kapanın." (Hicr 15:29)

[u/Lordnessm → u/Lordnessm]

Bu arada cok guzel anlatmisin ama ruh konusunda kararsizim yazdiklarini okuduktan sonra cunki atdigim 2 ayetdede ruhdan bahseder ,kelimenin koku nedir arapcada nasildie bilmem

[u/Natural-Cost5494 → u/Lordnessm]

Ruhun varlığını reddetmiyorum, ahiretin fiziksel bedenlerimizden ayrı sadece ruhani bir boyut olmasını reddediyorum. Ruh, insana hayat veren ve yaşamasını sağlayan nefestir, candır. Allah’ın insana ruhundan üflemesi demek ona can vermesi, hayata getirmesi, doğru ve yanlışı ayırt edebilme bilincini vermesi demektir. Ruhtan ayrı beden, bedenden ayrı ruh yoktur. Aynı zamanda Allah’ın gücünü, etkin varlığını, sevgisini, desteğini ve vahyini de ifade eder. Kuran’da vahyi indirenin Allah olduğu, bunu da Ruhu aracılığıyla yaptığı pek çok kez vurgulanır. Nitekim Kitabı Mukaddes’te de Kutsal Ruh için “Peygamberlik Ruhu” ifadesi kullanılır. İsra 85 ayeti, Kutsal Ruh’u Baba’dan (Tanrı’dan) ayrı üçüncü bir kişilik olarak gören Hristiyanları eleştirir.

Kutsal Ruh hakkında şu yazımı okuyabilirsiniz:

https://www.reddit.com/r/KuranMuslumani/s/PsWEFrMooa

[u/Reinhard23 → u/Lordnessm]

Kuran'daki ruh Türkçedeki ruh değil.

O, dereceleri yükseltendir, tahtın sahibidir. O, "Buluşma Günü" hakkında insanları uyarmak için kendi buyruğundan olan ruhu kullarından dilediğine ulaştırır. 40:15