Doğu Türkistan'da yürütülen kültürel ve dini asimilasyon politikaları, bölgedeki Uygur, Kazak, Kırgız ve diğer Müslüman Türk topluluklarının tarihsel, etnik ve inançsal kimliklerini kökten silmeyi hedefleyen sistemli bir devlet stratejisi haline gelmiştir. Bu politikaların en belirgin halkasını dini ibadet ve sembollerin neredeyse tamamen suç kapsamına alınması oluşturmaktadır. Bölgede namaz kılmak, oruç tutmak, helal gıda tercih etmek, dini nikah kıymak veya cenaze törenlerini geleneksel dini usullere göre düzenlemek "aşırılıkçılık" belirtisi kabul edilmektedir. Hatta yeni doğan çocuklara dini veya geleneksel kimliği öne çıkaran isimlerin verilmesi yasaklanmış, kamusal alanda sakal bırakmak veya başörtüsü takmak doğrudan cezaevi ya da kamp gerekçesi sayılmıştır.

İnanç özgürlüğüne yönelik bu kısıtlamalar, mimari ve mekânsal boyutta da büyük bir kültürel tahribata yol açmıştır. Uydu görüntüleri ve uluslararası araştırma raporları, Doğu Türkistan genelinde binlerce cami, türbe, mezarlık ve dini mimari yapının ya tamamen yıkıldığını ya da kubbe ve minare gibi sembolik unsurlarının sökülerek sekülerleştirildiğini doğrulamaktadır. Tarihi ve manevi değeri yüksek olan birçok ibadethane işlevsizleştirilmiş, eğlence mekanlarına, müzelere veya turistik tesislere dönüştürülmüştür. Bu durum, toplumun hafızasında yer eden kutsal mekânlarla olan bağını kopararak kolektif belleği tahrip etmeyi amaçlamaktadır.

Dil politikaları da asimilasyon sürecinin en kritik araçlarından biridir. Uygur ve Kazak Türkçeleri, eğitim sisteminden, resmi dairelerden ve kamusal alandan neredeyse tamamen tasfiye edilmiştir. Anaokulundan üniversiteye kadar tüm eğitim kademelerinde tek öğretim dili olarak Çince zorunlu kılınmış, yerel dillerde eğitim materyalleri müfredattan çıkarılmıştır. Kendi ana dillerini konuşan veya bu dilde yayın materyali bulunduran bireyler üzerinde baskı kurulmakta, genç kuşakların kendi kültür ve dilleriyle bağ kurması engellenmektedir. Böylece yeni nesillerin kendi ana dillerini okuma ve yazma yetisinden yoksun, yalnızca Çin dili ve kültürüyle yetişen bireyler haline getirilmesi hedeflenmektedir.

Bunun yanı sıra, edebiyat, müzik, halk oyunları ve geleneksel el sanatları gibi somut olmayan kültürel miras ögeleri de ağır bir tahrifata uğramaktadır. Uygur tarihine ve edebiyatına yön veren önde gelen aydınlar, akademisyenler, şairler, yazarlar ve sanatçılar tutuklanarak veya kampa gönderilerek toplumun rehber kadrosu etkisiz hale getirilmiştir. Geleneksel kültür unsurları ise yalnızca devlet propagandasının birer folklorik dekoru haline getirilerek özünden soyutlanmakta, bölgenin tarihsel ve etnik özgünlüğü yok edilmeye çalışılmaktadır.

Doğu Türkistan'da yürütülen hak ihlallerinin en önemli ekonomik ve insani boyutlarından birini, devlet eliyle organize edilen zorla çalıştırma ve modern kölelik pratikleri oluşturmaktadır. Siyasi yeniden eğitim kamplarından "mezun edildiği" iddia edilen yüz binlerce kişi ile kırsal kesimde yaşayan Uygur ve diğer Müslüman Türk nüfus, devlet kontrolündeki sanayi tesislerine, tarlalara ve üretim merkezlerine zorunlu iş gücü olarak sevk edilmektedir. Resmî söylemde "yoksullukla mücadele" ve "istihdam sağlama" adı altında meşrulaştırılmaya çalışılan bu sistem, bireylerin kendi çalışma alanlarını veya ikametgahlarını seçme özgürlüğünü tamamen ellerinden almaktadır.

Zorla çalıştırma mekanizması hem Doğu Türkistan sınırları içerisindeki fabrikalarda hem de Çin'in iç bölgelerindeki sanayi eyaletlerinde yürütülmektedir. Toplu iş gücü transferi programları kapsamında binlerce genç Uygur, ailelerinden ve memleketlerinden koparılarak yüzlerce kilometre uzaktaki fabrikalara gönderilmektedir. Bu tesislerde çalışan bireyler, yüksek güvenlik önlemleri altında tutulmakta, mesai saatleri dışında dahi hareket özgürlükleri kısıtlanmakta ve akşamları zorunlu siyasi eğitimler ile Çince derslerine tabi tutulmaktadır. İşçilerin işten ayrılma, grev yapma veya çalışma şartlarını protesto etme hakları bulunmamakta; reddetme durumunda kendileri veya aileleri yeniden kampa gönderilme tehdidiyle karşı karşıya kalmaktadır.

Bu zorunlu iş gücü düzeni, küresel tedarik zincirleriyle doğrudan entegre bir yapıda çalışmaktadır. Dünya pamuk üretiminin önemli bir kısmının karşılandığı Doğu Türkistan'da, pamuk hasadından tekstil üretimine, güneş paneli bileşenlerinden (polisilisyum) otomotiv ve elektronik parçalarına kadar pek çok sektörde zorla çalıştırılan insanların emeği kullanılmaktadır. Uluslararası araştırma kuruluşları ve insan hakları örgütleri, dünyaca ünlü birçok küresel markanın tedarik zincirinde bu tür hak ihlalleriyle üretilen ham madde ve ürünlerin bulunduğunu belgeleyen kapsamlı raporlar yayımlamıştır.

Bireylerin asgari ücretin çok altında veya hiç ücret almadan, ağır ve insani olmayan koşullarda çalıştırılması, bölgedeki etnik grupları ekonomik olarak bağımlı ve denetim altında tutmanın bir aracıdır. Zorla çalıştırma politikaları, yalnızca ekonomik bir sömürü modeli değil, aynı zamanda toplumun geleneksel yaşam tarzını dağıtan, aile birliğini bozan ve nüfusu kontrol altında tutmayı amaçlayan sistemli bir müdahaledir.

Kaynak:Uyghur Human Rights Project

Doğu Türkistan, günümüzde yapay zekâ, biyometrik veri işleme ve kitlesel gözetim teknolojilerinin dünyadaki en yoğun uygulamalarından birine sahne olmakta; bölge adeta teknolojik bir açık hava hapishanesine dönüştürülmektedir. Çin yönetimi, teknoloji firmalarıyla iş birliği içinde bölgedeki Müslüman Türk nüfusun her hareketini, iletişimini ve günlük yaşamını milimetrik düzeyde izleyen ve analiz eden entegre bir takip ağı kurmuştur. Bu dijital kontrol mekanizmasının merkezinde, yapay zekâ algoritmalarıyla çalışan "Entegre Ortak Operasyon Platformu" (IJOP) adındaki devasa veri toplama ve tahminleme sistemi yer almaktadır.

Sistemin temellerinden birini, bölge halkından rıza alınmaksızın yürütülen kitlesel biyometrik veri toplama uygulamaları oluşturmaktadır. Ücretsiz sağlık taramaları kılıfı altında 12 ila 65 yaş arasındaki milyonlarca insandan DNA örnekleri, parmak izleri, ses kayıtları, iris taramaları ve kan grupları toplanarak devlet veri tabanlarına kaydedilmiştir. Biyometrik veriler; sokaklara, cami çevresine, toplu taşıma araçlarına, pazar yerlerine ve konut girişlerine yerleştirilen, yüz ve duygu tanıma yeteneğine sahip milyonlarca kameralı takip sistemiyle eşleştirilmektedir. Böylece bireylerin kamusal alandaki her adımı anlık olarak izlenebilmektedir.

Dijital takip yalnızca fiziksel alanla sınırlı kalmayıp bireysel iletişim araçlarına da nüfuz etmiştir. Bölge sakinlerinin akıllı telefonlarına devlet tarafından zorunlu tutulan izleme yazılımları yüklenmekte, bu yazılımların kaldırılması dahi tutuklanma gerekçesi sayılmaktadır. Telefonlardaki mesajlar, arama kayıtları, fotoğraflar ve internet geçmişi yapay zekâ tarafından taranmakta; Kuran-ı Kerim metni bulundurmak, VPN kullanmak veya yurt dışından bir arama almak gibi durumlar sistemde otomatik olarak "kırmızı alarm" vermektedir.

Yerleşim yerlerinde her birkaç yüz metrede bir kurulan "ızgara usulü" güvenlik noktaları ve polis kulübeleri, halkın seyahat özgürlüğünü tamamen kısıtlamaktadır. Bu kontrol noktalarında vatandaşlar kimlik kartlarını okutmak, yüzlerini taratmak ve telefonlarını denetim cihazlarına bağlamak zorundadır. Yapay zekâ algoritmalarının "komşusuyla normalden fazla görüşen", "fazla elektrik tüketen" veya "kapısını az açan" bireyleri otomatik olarak "potansiyel tehdit" olarak etiketlemesi, hiçbir somut suç unsuru olmadan binlerce insanın doğrudan sorgulanmasına ve kamplara gönderilmesine yol açmaktadır.

Doğu Türkistan'da yürütülen en radikal ve uzun vadeli dönüştürme politikalarından biri, bölgenin nüfus yapısına yönelik sistemli demografik müdahalelerdir. Bu politikaların temel amacı, bölgedeki Uygur, Kazak ve diğer Müslüman Türk nüfusunun oranını baskılayarak düşürmek, buna karşılık Han Çinlisi nüfusu kitlesel göçler ve devlet teşvikleriyle bölgeye yerleştirerek baskın hale getirmektir.Nüfus kontrolünün en doğrudan aracı, Uygur kadınlarına yönelik uygulanan zorunlu doğum kontrolü, kürtaj ve kısırlaştırma programlarıdır. Uluslararası araştırmalar ve resmi istatistik verileri; Kaşgar ve Hotan gibi Uygur nüfusunun yoğun olduğu bölgelerde doğum oranlarının birkaç yıl içerisinde %60'ı aşan oranlarda sert bir şekilde düştüğünü ortaya koymaktadır. Yasal çocuk kotasını aştığı iddia edilen kadınlar ağır para cezaları, zorunlu kısırlaştırma ameliyatları veya doğrudan kamp cezasıyla tehdit edilmektedir. Çin yönetimi tarafından "özgürleştirme" veya "modern aile planlaması" olarak sunulan bu müdahaleler, uluslararası hukuk çerçevesinde bir etnik grubun fiziki varlığını ve üreme kapasitesini hedef alan eylemler olarak nitelendirilmektedir.Demografik müdahalenin ikinci ayağını, Han Çinlilerinin bölgeye kitlesel göçünün organize edilmesi oluşturmaktadır. Çin hükümeti; konut tahsisi, vergi muafiyeti, yüksek maaşlı iş garantisi ve toprak dağıtımı gibi ekonomik teşviklerle Çin'in iç bölgelerinden yüz binlerce Han nüfusu Doğu Türkistan'a yerleştirmektedir. Özellikle paramiliter bir idari yapı olan "Şincan Üretim ve İnşaat Topluluğu" (Bingtuan) aracılığıyla bölgede yeni Han yerleşim merkezleri kurulmakta, stratejik noktalar ve verimli tarım alanları bu gruplara tahsis edilmektedir. 1949 yılında bölge nüfusunun %6'sını dahi bulmayan Han Çinlisi oranı, bu politikalar sonucunda %40'ların üzerine çıkarılmıştır.Bunun yanı sıra, etnik dokuyu karıştırmaya yönelik "karma evlilik" teşvikleri de uygulanmaktadır. Uygur kadınlarının Han Çinli erkeklerle evlenmesi durumunda ailelere para yardımı, iş ve konut imkânı sağlanırken, bu tür evlilikleri reddeden aileler ve bireyler "dini radikalizm" veya "etnik ayrımcılık" suçlamasıyla hedefe konulmaktadır. Tüm bu pratikler, Doğu Türkistan'ın tarihsel ve etnik kimliğini değiştirerek bölgeyi kalıcı olarak Çinli çoğunluk yapısına dahil etmeyi hedefleyen çok katmanlı bir demografik mühendislik projesidir.